ШВЕДСКА ГО ВРАЌА КЕШОТ Нов закон ги задолжува продавниците и аптеките да примаат готовина

Во Шведска, каде што дигиталното плаќање со години речиси целосно го потисна кешот, готовината повторно се враќа во фокусот. Наместо звукот на монети, во земјата доминираат плаќањата со картички и мобилни телефони, а во дел од продавниците готовината воопшто не се прифаќа. На влезовите на многу објекти можат да се видат известувања дека плаќањето е можно исклучиво по дигитален пат. Тоа, според застапниците за зачувување на готовинските плаќања, претставува проблем за дел од граѓаните.

„Потрошувачите треба сами да одлучуваат како ќе плаќаат. Кој сака да користи дигитални плаќања, нека го прави тоа, но мора да постои можност и за плаќање во готово“, смета Бјорн Ериксон, кој со години се залага за зачувување на кешот.

Прашањето веќе не е само иницијатива на граѓански организации, туку стана и дел од владината политика. Од почетокот на јули 2026 година во Шведска стапи во сила закон со кој продавниците за прехранбени производи и аптеките се обврзани повторно да прифаќаат банкноти и монети. Од Шведската централна банка посочуваат дека мерката е особено важна поради новите безбедносни и геополитички ризици.

Според Елин Ритола, готовината може да биде клучна во ситуации кога дигиталните системи ќе престанат да функционираат. Причината е едноставна: во случај на прекин на интернетот, електричната енергија или други критични системи, граѓаните би можеле да останат без можност да плаќаат со картички или мобилни телефони.

Шведските власти сè повеќе ја гледаат готовината и како дел од националната подготвеност за кризни ситуации. Управата за цивилна заштита препорачува секој возрасен граѓанин во својот дом да има околу 1.000 шведски круни во готовина, односно приближно 90 евра. Сумата би требало да биде доволна за купување на основни потреби во услови на криза.

Проблемот е што голем број Швеѓани одамна се навикнати да не користат кеш. Наместо банкноти и монети, најчесто плаќаат со картички или преку Swish, популарниот шведски систем за дигитални плаќања. Шведска во изминатите години стана една од најдигитализираните економии во Европа, а граѓаните во голема мера ги прифатија електронските начини на плаќање како побрзи и попрактични.

Сепак, целосното потпирање на дигиталните плаќања носи и ризици. Швеѓаните веќе имаа можност да ги почувствуваат последиците во 2021 година, кога по сајбер-напад беа блокирани околу 800 супермаркети низ земјата. Токму ваквите ситуации ја отворија дилемата дали општеството може целосно да се потпре на дигиталните системи за секојдневното функционирање.

За Бјорн Ериксон, проблемот не е само во безбедноста. Тој предупредува дека целосното исфрлање на готовината може да ги погоди и граѓаните кои потешко се снаоѓаат со дигиталните технологии. Меѓу нив се постарите лица и лицата со попреченост, за кои плаќањето со готовина може да биде значително полесно и подостапно.

Затоа, поддржувачите на готовинските плаќања сметаат дека новиот закон е важен чекор кон создавање систем во кој граѓаните ќе имаат избор – да плаќаат дигитално кога тоа е можно, но и да имаат пристап до готовина кога дигиталните системи не се достапни или кога едноставно сакаат да користат банкноти и монети.