Босна и Херцеговина 2026: Помеѓу евроатлантската интеграција и политиките за дестабилизација
Иднината на Босна и Херцеговина треба да се гледа во поширок регионален и геополитички контекст, бидејќи стабилноста на оваа земја е еден од клучните фактори за безбедноста на Западен Балкан и Европа.
Анализа, Национал
Меѓународен институт за Блискоисточни и Балкански студии
Понеделник, 29 јуни 2026 година
Во контекст на интензивирање на политичките и безбедносните предизвици во Босна и Херцеговина, обидите за ослабување на државните институции, континуираните закани за сецесија и претстојните општи избори закажани за 4 октомври 2026 година, Меѓународниот институт IFIMES ги анализира клучните политички процеси, ризици и перспективи за идниот развој на Босна и Херцеговина.
Институционална криза и предизвици за уставниот поредок на Босна и Херцеговина
Денес, Босна и Херцеговина е на една од најважните политички и безбедносни пресвртници од крајот на војната. Достапните анкети на јавното мислење покажуваат дека мнозинството граѓани го поддржуваат европскиот пат, зајакнувањето на институциите и економскиот развој, додека одредени политички актери ги користат институционалните блокади и производството на кризи како инструменти за политичка мобилизација, зачувување на моќта и забавување на реформските процеси.
Еден од клучните предизвици за стабилноста на Босна и Херцеговина е претставен со политики што го доведуваат во прашање уставниот поредок, територијалниот интегритет и надлежностите на државните институции. Станува збор првенствено за политиките на дел од политичките структури во Република Српска, предводени од Милорад Додик (СНСД), кои со години ја оспоруваат уставната рамка на државата, надлежностите на институциите на Босна и Херцеговина и меѓународните обврски што произлегуваат од нејзината уставна и меѓународно-правна положба.
Иако со правосилна судска одлука му беше забрането да врши јавна функција, Додик продолжува со своите напори да го одржи политичкото влијание и претставува еден од најзначајните центри на политичка моќ во Република Српска. Во исто време, тој останува на чело на Сојузот на независни социјалдемократи (СНСД), иако судската одлука има непосредни последици за неговите понатамошни политички активности.
Особено загрижувачки е фактот што, поради институционалните слабости и ризици во судскиот систем, надлежните институции сè уште не обезбедиле целосно извршување на правосилната судска одлука. Ова укажува на потребата од зајакнување на независноста и ефикасноста на судските институции, вклучително и одговорноста на Високиот судски и обвинителски совет на Босна и Херцеговина (ВСОС) во обезбедувањето законско и професионално однесување.
Политиките што го доведуваат во прашање територијалниот интегритет и уставниот поредок на Босна и Херцеговина не се само внатрешно политичко прашање, туку претставуваат предизвик за Дејтонскиот мировен договор, регионалната стабилност и европската безбедност. Континуираните закани за дестабилизација ја продлабочуваат политичката криза, ја ослабуваат функционалноста на институциите, негативно влијаат на инвестициите, го забрзуваат демографскиот одлив и го забавуваат европскиот пат на Босна и Херцеговина.
Интеграцијата во НАТО како стратешки интерес на Босна и Херцеговина
Во јавната сфера, често се обидува да се претстави дека во Босна и Херцеговина не постои политички консензус за членство во НАТО. Сепак, од правен и институционален аспект, евроатлантската интеграција и членството во НАТО алијансата веќе претставуваат дефинирана стратешка цел на државата, потврдена преку важечки закони, одлуки и меѓународни обврски.
Посебно место во оваа рамка зазема Законот за одбрана на Босна и Херцеговина, чиј член 84 јасно ја утврдува обврската на надлежните институции да ги извршуваат активностите потребни за прием на Босна и Херцеговина во НАТО алијансата. Оваа цел беше дополнително потврдена преку стратешките документи на државата, вклучувајќи ја Безбедносната политика на БиХ и Одбранбената политика на БиХ, како и преку активно учество во процесот на Акциониот план за членство (MAP) и реформските програми во соработка со НАТО.
Затоа, суштинскиот предизвик не е во дефинирањето на стратешката определба на Босна и Херцеговина, туку во подготвеноста на политичките актери доследно да ги спроведуваат сопствените одлуки, закони и меѓународни обврски на државата. Главното прашање не е дали членството во НАТО е цел на Босна и Херцеговина, туку дали институциите и политичките структури ќе обезбедат нејзино спроведување.
Членството во НАТО за Босна и Херцеговина претставува многу повеќе од безбедносен аранжман. Тоа е дел од поширока политичка, институционална и вредносна рамка што придонесува за стабилност, зајакнување на владеењето на правото, развој на демократските институции и зголемување на меѓународниот кредибилитет на државата.
Пристапувањето во НАТО би значело дополнително зајакнување на безбедносните гаранции, намалување на просторот за внатрешни процеси на дестабилизација и вклучување на Босна и Херцеговина во системот на колективна безбедност заснован на принципите на заедничка одбрана и демократски вредности.
Историското значење на НАТО оди подалеку од неговата воена функција. По Втората светска војна, Алијансата стана еден од клучните столбови на европската стабилност, овозможувајќи им на поранешните противници да изградат долгорочна соработка и заеднички безбедносен простор заснован на доверба и споделени вредности. Оваа трансформативна улога претставува важна порака за Босна и Херцеговина – трајната стабилност може да се изгради само преку силни институции, регионална и меѓународна соработка, меѓусебна доверба и надминување на политиките на поделби и конфликти.
Важно е да се нагласи дека НАТО не е создаден исклучиво како воен сојуз. Неговите основачи, вклучувајќи ги Џорџ Маршал и Двајт Ајзенхауер, создадоа политичка и безбедносна рамка што им овозможи на поранешните противници да станат партнери и сојузници, врз основа на принципите на споделена одговорност за безбедноста, институционална соработка и прифаќање на демократските вредности.
За Босна и Херцеговина, фундаменталната порака на НАТО е дека мирот, стабилноста и безбедноста не можат да се земаат здраво за готово. Европската и евроатлантската интеграција претставуваат механизам што спречува враќање кон политиките на конфликт, поделба и насилство.
Во овој контекст, присуството на меѓународните сили во Босна и Херцеговина, вклучително и мисијата ЕУФОР Алтеа, останува важен фактор за зачувување на безбедна средина и поддршка на мирот.
Меѓународниот институт IFIMES оценува дека евроатлантскиот пат на Босна и Херцеговина не е само прашање на надворешна политика, туку еден од клучните инструменти за зачувување на мирот, зајакнување на институциите и градење стабилна европска рамка за долгорочен развој на земјата.
Во овој контекст, позицијата и иднината на Босна и Херцеговина треба да се гледаат во поширока регионална и геополитичка рамка, која вклучува различни форми на политичко влијание, активности во информативниот простор, економски проекти и енергетски врски на Русија, растечкото економско присуство на Кина во Република Српска, односите со соседните земји Србија и Хрватска и процесот на европска интеграција. Стабилноста на Босна и Херцеговина е составен дел од пошироката безбедносна архитектура на Западен Балкан и европскиот континент.
ОХР останува клучен гарант на Дејтонскиот договор
Во сегашните околности, зачувувањето на Канцеларијата на високиот претставник (КВП) останува од клучно значење за стабилноста на Босна и Херцеговина. Секое слабеење на меѓународните механизми за следење во време кога има отворени обиди за оспорување на државниот поредок, блокирање на институциите и закана за отцепување на Република Српска би претставувало сериозен ризик за мирот и безбедноста во земјата.
Дестабилизацијата на Босна и Херцеговина нема да остане ограничена само на внатрешниот политички простор, туку би можела да има директни последици за регионалната стабилност, да ги зголеми безбедносните ризици на Западен Балкан и да отвори простор за нови политички и безбедносни кризи.
Обидите за делегитимизација на КВП доаѓаат првенствено од политички структури кои се стремат да ги ослабат механизмите за меѓународна имплементација на Дејтонскиот договор и да отворат простор за еднострани промени на уставниот поредок на Босна и Херцеговина.
Додека има континуирани обиди за поткопување на уставната рамка, ослабување на државните институции и доведување во прашање на територијалниот интегритет на Босна и Херцеговина, меѓународната заедница нема можност да се повлече од процесот на зачувување на мирот и стабилноста.
ОХР не е пречка за демократскиот развој на Босна и Херцеговина, туку механизам воспоставен со Дејтонскиот договор со цел заштита на уставниот поредок, спречување на еднострани потези и обезбедување на спроведување на мировниот договор. Во исто време, долгорочната стабилност на земјата бара зајакнување на домашната институционална одговорност, владеењето на правото и капацитетот на државните институции, со цел постепено градење доверба и избегнување на перцепцијата за трајна меѓународна зависност.
Затоа е од особено значење што поскоро да се обезбеди избор на нов висок претставник на меѓународната заедница во Босна и Херцеговина и истовремено да се зајакне улогата на Европската Унија во регионот. Стабилноста на Босна и Херцеговина и Западен Балкан е директно поврзана со безбедноста на Европа, бидејќи оваа област претставува една од клучните безбедносни области на европскиот континент.
Олигархија, корупција и злоупотреба на јавни ресурси
Денес, Босна и Херцеговина не се соочува само со политичка криза, туку и со длабока криза на управувањето, институционалната доверба и одговорност.
Во текот на последните децении, развиен е комплексен систем на политичко-економски мрежи и структури на интереси, кои јавните институции ги користат како инструмент за зачувување на сопствените привилегии и контрола врз јавните ресурси. Корупцијата, злоупотребата на институциите, нетранспарентните јавни набавки и партиската контрола врз клучните сектори претставуваат еден од најголемите предизвици за развојот на земјата. Последиците од таков систем се проценуваат преку мултимилионски и мултимилијардерски економски загуби.
Граѓаните на Босна и Херцеговина не ја напуштаат земјата поради недостаток на потенцијал или ресурси, туку поради недостаток на доверба дека постојниот систем ќе обезбеди еднакви можности, ќе наградува знаење и работа и ќе овозможи напредок врз основа на способности, а не политичка припадност.
Затоа, борбата против корупцијата повеќе не е само прашање на владеењето на правото и ефикасноста на судството, туку прашање на националната безбедност, институционалната стабилност и долгорочната одржливост на државата. Сепак, ефикасната борба против корупцијата бара длабока реформа на постојните механизми, зајакнување на независноста на институциите и посилна меѓународна соработка.
Потребно е да се интензивира меѓународната оперативна соработка во областа на финансиските истраги, следењето на капиталните текови и борбата против организираниот криминал. Искуствата на другите земји покажуваат дека разбивањето на длабоко вкоренетите криминални мрежи честопати бара комбинација од домашни реформи и меѓународна оперативна соработка.
Посебно внимание треба да се посвети на следењето на финансиските текови и потеклото на капиталот, бидејќи средствата што произлегуваат од корупција и криминални активности често се префрлаат надвор од Босна и Херцеговина, вклучувајќи ги и земјите од Европската Унија, каде што се обидуваат да добијат привид на легалност преку разни форми на финансиски трансакции и инвестиции.
Затоа борбата против корупцијата не смее да биде насочена исклучиво кон поединци, туку и кон мрежи и механизми што овозможуваат злоупотреба на јавните ресурси. Без демонтирање и онеспособување на ваквите структури, не е можно да се изгради функционална, стабилна и европски ориентирана Босна и Херцеговина.
Општи избори на 4 октомври 2026 година: Пресвртница за стратешката насока на Босна и Херцеговина
Претстојните општи избори претставуваат можеби најважните избори од крајот на војната. Граѓаните на Босна и Херцеговина не само што ќе одлучуваат за новите политички претставници, туку и за стратешката насока на државата во следната деценија.
Пред граѓаните на Босна и Херцеговина се два доминантни политички модели за идниот развој на државата:
Првиот модел се базира на европска и евроатлантска интеграција, зајакнување на државните институции, владеење на правото, економски развој и модернизација на општеството.
Вториот модел се стреми да ги одржи постојните модели на институционални блокади, политички поделби и ограничен институционален капацитет, што ги забавува реформските процеси и европската интеграција на земјата.
Затоа, општите избори на 4 октомври 2026 година претставуваат клучен политички тест за идната стратешка насока на Босна и Херцеговина. Граѓаните ќе одлучат за својата иднина – дали ќе дадат обновена доверба на политиките што ја забавија или спречија европската интеграција, ги ослабнаа институциите и ја оддалечија земјата од Европската Унија во последните три децении, или на политиките што нудат реформи, економски развој, институционална стабилност и целосна интеграција во Европската Унија и НАТО.
Стабилноста на Босна и Херцеговина како предуслов за европска безбедност
Меѓународниот институт IFIMES оценува дека Босна и Херцеговина има реална можност да направи значаен чекор кон членство во Европската Унија и НАТО во наредните години, но само со зајакнување на државните институции, забрзување на реформските процеси и надминување на политиките што произведуваат нестабилност и слаба доверба кај граѓаните.
Во оваа смисла, важен е и неодамна одржаниот самит на Европската Унија – Западен Балкан во Тиват, кој отвора можност за забрзано приближување на земјите од регионот кон европскиот простор преку моделот на постепено вклучување во Единствениот пазар на ЕУ, односно концептот „проширување без проширување“. Овој пристап претставува можност за подлабока економска интеграција пред полноправно членство, но во исто време бара доследно спроведување на реформите и усогласување со европските стандарди.
Вклучувањето на Босна и Херцеговина на листата на земји под зголемен надзор во областа на спречување на перење пари и финансирање на тероризам, во рамките на меѓународниот систем на стандарди FATF/MONEYVAL, е сериозно предупредување до меѓународната заедница дека институциите не ги имплементирале ефикасно своите обврски во областа на борбата против перење пари и финансирање на тероризам. Клучниот проблем не е само во постоењето на правната рамка, туку и во нејзината примена, политичката волја и одговорноста на институциите.
Ова прашање оди многу подалеку од техничките и финансиските рамки, бидејќи директно влијае на меѓународниот кредибилитет на државата, довербата на инвеститорите и динамиката на процесите на европска интеграција. Секое понатамошно влошување на ситуацијата и евентуалното преминување кон построги меѓународни режими на мониторинг би можело да има сериозни последици за финансискиот сектор, економската стабилност и целокупните развојни перспективи на Босна и Херцеговина.
Затоа е потребно политичките институции да преземат одговорност и да покажат способност да ги спроведуваат сопствените закони и меѓународни обврски. Последиците од политичката пасивност не остануваат само внатрешен проблем, туку влијаат и на перцепцијата на Босна и Херцеговина како сигурен меѓународен партнер.
Зачувувањето на Канцеларијата на високиот претставник (КВП), продолжувањето на евроатлантската интеграција, решителната борба против организираниот криминал и корупцијата и заштитата на уставниот поредок остануваат клучни предуслови за долгорочната стабилност на земјата.
Според ИФИМЕС, општите избори ќе претставуваат стратешка одлука помеѓу различни модели на иден развој на земјата – помеѓу изградбата на функционална европска Босна и Херцеговина, заснована на владеење на правото, силни институции и одговорно управување, и продолжувањето на политичките блокади што го забавуваа или спречуваа нејзиниот целосен развој со децении.
Иднината на Босна и Херцеговина треба да се гледа во поширок регионален и геополитички контекст, бидејќи стабилноста на оваа земја е еден од клучните фактори за безбедноста на Западен Балкан и Европа. Континуираното продлабочување на политичките поделби и производството на кризи го зголемуваат ризикот од нестабилност и конфликт, додека соработката, институционалната одговорност и јасната посветеност на евроатлантската интеграција претставуваат пат кон траен мир, стабилност и одржлив просперитет.
Потребно е да се зајакнат институциите, да се спроведат реформи и да се обезбеди јасна посветеност на заедничката европска иднина на сите граѓани на Босна и Херцеговина, бидејќи овој процес ќе претставува еден од клучните тестови на европската безбедносна архитектура.
Меѓународниот институт за блискоисточни и балкански студии (IFIMES) од Љубљана редовно ги следи клучните глобални и регионални процеси, со фокус на трансформацијата на меѓународниот поредок и улогата на стратешките актери. IFIMES делува од 2002 година и е одраз на заедничката реалност и потребата светот да најде заеднички решенија. Заедничките интереси и врските меѓу различните политички групи, нации, религии, светски региони и различни засегнати страни се од суштинско значење. Областа на истражување и работа на Меѓународниот институт IFIMES е Блискиот Исток (Блискиот Исток и Северна Африка) и Балканот (Југоисточна Европа), каде што односите меѓу различните ентитети се дополнително оптоварени со религиозни, етнички, национални и расни основи. Меѓународниот институт IFIMES има посебен советодавен статус при Економскиот и социјален совет ECOSOC/ОН од 2018 година и е исто така издавач на меѓународното научно списание European Perspectives.
