Србија 2026: Вонредни парламентарни избори – тест за политичкиот легитимитет и идната насока на Србија
Затоа ќе биде клучно Србија да излезе од изборниот процес со пофункционални институции, помал степен на поларизација и појасна политичка насока.
Анализа, Национал
Меѓународен институт за Блискоисточни и Балкански студии
Сабота, 26 септември 2026 година
На 9 септември 2026 година, претседателот на Република Србија, Александар Вучиќ, распиша вонредни парламентарни избори за 25 октомври 2026 година, а во исто време го распушти и Народното собрание избрано на изборите на 17 декември 2023 година. Одлуката е донесена врз основа на образложениот предлог на Владата на Србија од 7 септември 2026 година. Изборната кампања ќе трае законски минимум 45 дена.
Вонредните парламентарни избори претставуваат еден од најзначајните политички тестови за Србија во последните неколку години. Тие се одржуваат во околности на длабока политичка поларизација, повеќемесечни студентски протести и сè поизразени барања за промени во начинот на управување со државата. Во исто време, владата ги претставува изборите како институционален начин граѓаните да одлучат за идната насока на земјата.
Суштинското прашање на овие избори не е само кој ќе го освои мнозинството во Народното собрание на Република Србија, туку и дали изборниот процес ќе овозможи нов политички легитимитет и ќе ги намали длабоките социјални поделби во Србија.
На 14 септември, Вучиќ објави[2] дека на 27 септември ќе поднесе оставка од функцијата претседател на Република Србија. Со тоа, парламентарните избори отвораат можност за негова трансформација од претседател на државата во премиер, што, доколку биде избран за премиер по изборите, ќе му овозможи да задржи клучна политичка улога. Блокот предводен од Српската напредна партија, кој оди на изборите под името „Александар Вучиќ – Единствена Србија“, влегува во кампањата со Александар Вучиќ како кандидат за премиер, поради што изборите во голема мера добиваат карактер на персонализирана изјава за неговата политика и иден политички статус. Таквата персонализација претставува предност и потенцијална слабост во исто време: владејачкиот блок има значајни институционални и организациски капацитети, високо признание и политичко искуство, но дел од гласачкото тело сè повеќе се определува од својот став кон самиот Вучиќ, а не само од политиките што тој ги застапува.
Студентското движење – нов политички факт
Посебна димензија на изборите им дава студентското движење, кое за време на долгогодишните студентски протести прерасна од почетното барање за утврдување на одговорноста за трагедијата на Железничката станица во Нови Сад во пошироко барање за политички промени.
Во ноември 2024 година, по уривањето на настрешницата на Железничката станица во Нови Сад, загинаа 16 лица. Настанот стана катализатор за масовни протести кои постепено добија поширока политичка димензија. Во мај 2025 година, централното барање на студентското движење беше распишување вонредни парламентарни избори.
Ова создаде нова политичка реалност: студентското движење повеќе не е само општествено движење, туку потенцијален политички фактор што може значително да влијае на резултатот од изборите. Листата на Студентското движење ја предводи професорот Илија Срдановиќ.
Објавената конечна листа, „Студентски список – Студентите победуваат“, содржи 250 кандидати, меѓу кои, според достапните информации, практично нема активни студенти.[3]
Сепак, потребна е посебна претпазливост при анализа на студентското движење, особено кога станува збор за составот на таканаречените „студентски листи“. Самото име не значи дека листата се состои исклучиво од студенти. Ова е важна информација за разбирање на нејзиниот вистински политички и општествен состав, а не второстепен детаљ. Структурата на листата вклучува голем број кандидати кои не се студенти, вклучувајќи професори, доктори, уметници, претприемачи и други јавно ангажирани лица. Меѓу кандидатите има и лица кои претходно биле ангажирани во разни политички опции, вклучувајќи ја и Српската напредна партија (СНС), или имале одредени форми на соработка со неа.
Досега, студентското движење не презентираше јасно артикулирана, сеопфатна и посериозно разработена политичка програма, додека самиот процес на формирање на кандидатската листа отвори бројни прашања за критериумите, методологијата и транспарентноста на изборот на кандидати. Особено е индикативно што, без убедливо јавно објаснување и со методологија која не е доволно транспарентно презентирана, од списокот беа изоставени поединци кои претходно беа наведени како сигурни кандидати. Меѓу нив се ректорот на Универзитетот во Белград Владан Ѓокиќ, професорот на Филолошкиот факултет во Белград Мило Ломпар и други. Таквиот начин на формирање на списокот го остава отворено прашањето за политичката кохерентност на студентското движење, неговите внатрешни критериуми за донесување одлуки и способноста за градење јасно структурирана политичка платформа од широка општествена мобилизација.
Неговата специфичност е во тоа што не е организирана како класична политичка партија и не е формално врзана за традиционалните партиски поделби. Во исто време, непартиската природа на студентското движење претставува потенцијална слабост, особено имајќи предвид дека во неговата поширока политичка средина се појавиле и поединци со претходна политичка вклученост, како и обвинувања за нивни врски и поддршка од актери од странство. Сепак, хетерогениот потенцијал за протест не се изедначува автоматски со организацискиот капацитет потребен за освојување на власта.
Опозицијата се соочува со клучен тест
Традиционалните опозициски партии се соочуваат со парадокс: незадоволството на некои граѓани од властите не е придружено со соодветно зголемување на нивниот политички кредибилитет. Студентското движење, кое беше создадено со цел да се изврши политички притисок врз Вучиќ, дополнително ја ослабна веќе фрагментираната опозиција.
Ова отвора простор за нова политичка конфигурација во која студентите, експертите, академската заедница, граѓанските иницијативи и дел од постојната опозиција би можеле да се обидат да формираат поширок политички блок. Студентското движење вклучува идеолошки хетероген спектар, од национално ориентирани и проруски десничарски групи до либерали, левичари и застапници на членството на Србија во НАТО и признавањето на Косово.
Во исто време, постои ризик од дополнителна фрагментација на опозицискиот електорат. Доколку мнозинството листи останат под изборниот праг, кој е само 3%, дел од гласовите нема да бидат претставени во парламентот, што релативно ја зголемува силата на најголемата листа. Затоа, една од клучните теми на изборната кампања ќе биде консолидацијата.
Не е доволно опозицијата, која го изгуби својот кредибилитет, да ги мобилизира незадоволните граѓани. Потребно е да се понуди политички одржлива алтернатива способна да формира функционална влада, да управува со институциите и да ја преземе одговорноста за економската и безбедносната политика на Србија. Дејствијата на опозициските актери досега во голема мера беа фокусирани на политичко спротивставување на Александар Вучиќ, додека сеопфатна и убедлива алтернатива на владата сè уште не е доволно артикулирана.
Во интерес на јавноста и гласачите, би било важно да се овозможи телевизиска дебата меѓу носителите на двете водечки листи – „Александар Вучиќ – Единствена Србија“ и „Студентски список – Студентите победуваат“, односно Александар Вучиќ и Илија Срдановиќ. Ваквата дебата би им овозможила на граѓаните директно да ги слушнат своите политички програми, ставови за клучните прашања и конкретните решенија што ги нудат, и независно да ги оценат понудените политички опции на претстојните избори врз основа на релевантни информации. Додека Александар Вучиќ повикува на телевизиска дебата, Студентска листа и нејзиниот лидер Илија Срдановиќ не го прифатија тој повик, што значи дека нема непосредно јавно соочување на ставовите на двајцата клучни политички актери пред изборите.
Економијата како важен дел од изборната стратегија на владата
Вучиќ влегува во кампањата со силна економска порака, нагласувајќи го економскиот раст, привлекувањето директни странски инвестиции и развојот на инфраструктурата како приоритети на Србија. Според податоците од Народната банка на Србија (НБС), реалниот раст на БДП во првата половина од 2026 година изнесувал 3,5% на годишно ниво, додека во август НБС ја зголеми проекцијата за раст за целата година на 3,2%. Републичкиот завод за статистика објави дека реалниот раст на БДП во вториот квартал изнесувал 3,8%.
Кога станува збор за странски директни инвестиции, НБС наведува дека нивниот прилив во 2025 година изнесувал 3,48 милијарди евра, по рекордните 5,23 милијарди евра во 2024 година. За 2026 година, НБС очекува прилив на странски директни инвестиции во износ од околу 4–4,5% од БДП, претпоставувајќи смирување на геополитичките тензии. Вучиќ во септември 2026 година изјави дека Србија привлекува помеѓу 61% и 62% од странските директни инвестиции во Западен Балкан.
Вучиќ особено ја нагласи потребата Србија да се прилагоди на промените во глобалната економија, технолошката конкуренција, вештачката интелигенција и роботиката. Во исто време, тој предупреди за последиците од војните во Украина и Блискиот Исток, високите цени на енергијата и растечката фрагментација на светската трговија. Ова претставува важен дел од изборната стратегија на владата: да се поврзе политичката стабилност со економскиот раст, странските инвестиции и инфраструктурните проекти.
Економската безбедност, обезбедувањето мир и стабилност може да претставуваат поважен критериум од политичката поларизација за некои гласачи.
Србија помеѓу Европа, Русија, Кина и нови економски центри
Изборите се одржуваат во сложена и турбулентна меѓународна средина. Во исто време, Србија се обидува да напредува кон Европската Унија, да ги одржува традиционалните врски со Русија, да ги продлабочува економските односи со Кина и да ги развива односите со земјите од Централна Азија и поширокиот глобален југ.
Пораката на Вучиќ дека азиските економии сè повеќе ја престигнуваат Европа е особено индикативна. Тој ги наведе Узбекистан, Казахстан, Азербејџан и Грузија како примери, истакнувајќи ги нивните високи стапки на економски раст.
Ова покажува дека идната политика на Србија ќе мора да се базира на стратешка редундантност – способноста државата истовремено да развива неколку политички, економски, енергетски и транспортни опции, без да биде целосно врзана само за еден центар на моќ.
Во јули оваа година, Србија започна стратешки дијалог со Соединетите Американски Држави, додека следната година е планирано да се одржи специјализираниот меѓународен саем EXPO 2027. Според проекциите на Меѓународниот монетарен фонд (ММФ), во 2026 година, Србија ќе ја стигне Хрватска во однос на номиналниот БДП, додека во 2027 година, се предвидува Србија да ја преземе позицијата на најголема економија меѓу земјите од регионот. Дополнителна меѓународна видливост на Србија претставува одлуката за домаќинство[4] на финалето на УЕФА Европа Лига во 2029 година, што претставува значаен меѓународен спортски настан и можност за понатамошна афирмација на Србија на европската и меѓународната сцена.
ЕУ е сè уште најважниот економски партнер на Србија, со учество од 58,3% во вкупната надворешно-трговска размена на Србија во 2025 година, додека во 2024 година учествуваше со 37,6% во приливот на странски директни инвестиции.[5] За Србија, затоа е од особена важност да се зачува европската перспектива и посветеноста кон членството во ЕУ, додека во исто време Белград се стреми да задржи простор за соработка со други глобални актери.
Справување со минатото и регионалната димензија на кампањата
Особено чувствително прашање во пресрет на изборите е ставот кон војните од 1990-тите.
Реакциите на погребот на Ратко Младиќ и пресудата против Хашим Тачи повторно ги отворија прашањата за конфронтацијата на Србија со нејзиното воено минато, нејзиниот однос со пресудите на меѓународните судови и односот на Белград со Сараево, Приштина и Загреб.
Вучиќ оцени дека Србија ја платила политичката цена за ова, но во исто време повика на зачувување на мирот и избегнување на нови регионални конфликти. Тој особено нагласи дека на Србија не ѝ е потребна „втората половина на деведесеттите“.
Оваа порака укажува на свеста на властите дека нова регионална дестабилизација би имала сериозни политички и економски последици за Србија.
Меѓународниот институт IFIMES верува дека зачувувањето на мирот и стабилноста е стратешки интерес на Србија, Босна и Херцеговина, Хрватска, Косово и сите земји од Западен Балкан. Прашањата од военото минато не можат да се потиснат, туку мора соодветно да се решаваат преку институциите, владеењето на правото и политичкиот дијалог, а не преку закани и мобилизација на националните емоции.
Односи меѓу Србија и Босна и Херцеговина
Изборната кампања во Србија може да има непосредни последици за Босна и Херцеговина, особено за односите меѓу Белград и Сараево и прашањето за иднината на Република Српска.
Во своите последни изјави, Вучиќ ја нагласи потребата од смирување на тензиите и избегнување на провокации, велејќи дека Србија нема да одговори провокативно и дека зачувувањето на мирот и стабилноста е од клучно значење. Односите меѓу Србите и Бошњаците сè уште се оптоварени со ниско ниво на меѓусебна доверба и различни перцепции за военото минато, но во исто време постојат одредени индикатори за подобрување на меѓусебните односи. Изборните кампањи во Србија и Босна и Херцеговина може дополнително да ги зголемат политичките тензии, но по изборите ќе биде потребно да се отвори простор за нормализација на односите и враќање на меѓусебната доверба.
Таквиот пристап е важен за спречување на националистичка ескалација. Србија има значително политичко влијание во Босна и Херцеговина, но тоа влијание носи и одговорност. Белград, особено во изборниот период, треба да го искористи својот политички капитал за зачувување на мирот, стабилноста и дијалогот, а не за продлабочување на постојните поделби.
Три можни сценарија за избори
Првото сценарио – континуитет на владата на Српската напредна партија (СНС).
СНС влегува на изборите како фаворит и освојува најголем број мандати, а Александар Вучиќ ја презема функцијата премиер по изборите. Во тој сценарио, Србија би го задржала континуитетот на владата, но тоа само по себе не би значело излез од политичката криза.
Според анкетата на агенцијата Фактор плус[6], објавена на почетокот на септември 2026 година, СНС има поддршка од 47,2% од посветените гласачи, додека студентскиот список има 31,5%. Анкетата е спроведена во текот на август и септември на примерок од 1.200 испитаници. Во исто време, значаен дел од електоратот сè уште не донел конечна одлука, поради што резултатот од изборите останува отворен.
Второто сценарио – СНС останува релативен победник, но без стабилно мнозинство.
СНС останува релативен победник на изборите, но без доволно мандати за да формира стабилно парламентарно мнозинство. Таквиот исход би отворил простор за преговори со помалите партии, но евентуално и со дел од опозициските структури.
Формирањето влада би барало поголем степен на политички компромис и би можело да резултира со посложени и почувствителни односи во рамките на парламентарното мнозинство, со зголемен ризик од политичка нестабилност.
Третото сценарио – силен резултат на студентскиот и опозицискиот блок.
Доколку студентите успеат да мобилизираат голем број нови гласачи и да ги обединат различните опозициски структури, изборите би можеле значително да го променат постојниот баланс на политичките сили. Сепак, евентуалната промена на владата би претставувала само прв чекор. Клучните предизвици би биле формирањето функционална влада, реформата на институциите и преземањето на одговорноста за управување со земјата. Според достапните анкети на јавното мислење, студентската листа моментално ужива поддршка од околу 31,5% од посветените гласачи.
Во исто време, составот на кандидатските листи засега не го потврдува објавеното ниво на политичко и професионално искуство. Претходните функции на кандидатите, нивното менаџерско искуство и професионалните профили ќе бидат важни за да се процени нивната способност да одговорат на сложените предизвици со кои се соочува Србија, особено во сложена и непредвидлива регионална и меѓународна средина.
Изборите како тест, а не само како победа
Клучното прашање на изборите нема да биде само кој ќе освои најмногу места, туку и до кој степен изборниот процес ќе произведе резултат што ќе биде широко прифатен како легитимен.
Не е доволно владата да освои мнозинство мандати. Потребно е да се обезбеди инклузивен и транспарентен изборен процес, чиј резултат ќе биде прифатен дури и од политичките актери кои губат.
За опозицијата, исто така, не е доволно да се постигне значаен изборен резултат. Тој мора да покаже дека може да понуди одржлива програма за управување со државата, а не само политичка алтернатива базирана главно на противењето на Вучиќ.
За студентското движење, најголемиот предизвик ќе биде претворањето на силната социјална мобилизација во политички резултат, а воедно да се зачува сопствениот кредибилитет и непартиски карактер.
Без оглед на изборниот резултат, изборите на 25 октомври нема автоматски да ја решат политичката криза во Србија. Тие може да го означат почетокот на нова политичка фаза, но нејзината насока ќе зависи од рамнотежата на политичките сили, капацитетот на институциите и подготвеноста за дијалог.
Доколку владата ја задржи контролата врз парламентарното мнозинство, нејзиниот клучен предизвик ќе биде нормализацијата на односите со делот од општеството што учествуваше во протестите. Доколку опозицијата постигне значаен резултат, ќе мора да покаже дека може да понуди функционална и стабилна алтернатива. Доколку ниедна политичка опција не може да формира стабилно мнозинство, ќе следи период на интензивни преговори и политичка неизвесност.
Затоа ќе биде клучно Србија да излезе од изборниот процес со пофункционални институции, помал степен на поларизација и појасна политичка насока.
Во пресрет на изборите, Вучиќ рече дека Србија мора да го зачува мирот и стабилноста, да избегнува провокации и да не се враќа во „втората половина на деведесеттите“. По 25 октомври, ќе може да се процени до кој степен таа порака ќе претставува основа на идната политичка стратегија на Србија и до кој степен ќе биде дел од предизборната кампања. Во исто време, додека Вучиќ во своите јавни настапи ја нагласува потребата од зачувување на мирот, стабилноста и институционалното дејствување, претставниците на студентската листа ги повикуваат граѓаните да излезат на улица по затворањето на гласачките места на 25 октомври и, според нивните јавно презентирани пораки, да го бранат изборниот резултат, кој однапред го прогласуваат за победа и загрозен. Овој јасен контраст помеѓу повикот за институционално дејствување и најавата за постизборна улична мобилизација е важен елемент за разбирање на можниот развој на настаните по изборите и укажува на потенцијалниот ризик од дополнителна политичка поларизација, дестабилизација на постизборната средина и евентуални улични немири, особено ако изборниот резултат е оспорен или не е прифатен од сите клучни политички актери.
Затоа, изборите претставуваат многу повеќе од борба за парламентарни мандати. Нивната демократска важност ќе зависи од условите на изборната кампања, степенот на политичка конкуренција, учеството на нови политички актери, транспарентноста на изборниот процес и подготвеноста на сите релевантни политички сили да го прифатат изборниот резултат. По изборите, ќе биде особено важно Србија да ја зачува својата регионална улога и да продолжи да дејствува како еден од клучните економски и политички центри на Западен Балкан, со продолжување на процесот на европска интеграција.
Меѓународниот институт за блискоисточни и балкански студии (IFIMES) од Љубљана редовно ги следи клучните глобални и регионални процеси, со фокус на трансформацијата на меѓународниот поредок и улогата на стратешките актери. IFIMES делува од 2002 година и е одраз на заедничката реалност и потребата светот да најде заеднички решенија. Заедничките интереси и врските меѓу различните политички групи, нации, религии, светски региони и различни засегнати страни се од суштинско значење. Областа на истражување и работа на Меѓународниот институт IFIMES е Блискиот Исток (Блискиот Исток и Северна Африка) и Балканот (Југоисточна Европа), каде што односите меѓу различните ентитети се дополнително оптоварени со религиозни, етнички, национални и расни основи. Меѓународниот институт IFIMES има посебен советодавен статус при Економскиот и социјален совет ECOSOC/ОН од 2018 година и е исто така издавач на меѓународното научно списание European Perspectives.
