Уставен тест за европската иднина на Црна Гора

Анализа, Национал
Меѓународен институт за Блискоисточни и Балкански студии
Петок, 10 јули 2026 година

Црна Гора влегува во една од најчувствителните политички фази од враќањето на независноста во 2006 година. Претстојното гласање за уставните измени, кое бара двотретинско мнозинство во Парламентот, оди подалеку од техничката рамка на реформата и станува клучен тест за способноста на политичките актери да го зачуваат европскиот курс на државата.

Планираните промени се однесуваат на зајакнување и попрецизно уредување на судскиот систем, вклучувајќи го составот и изборот на Судскиот совет, функционирањето и изборот на судии на Уставниот суд, позицијата и постапката за избор на Врховното државно обвинителство, како и усогласувањето на уставната рамка со препораките на Венецијанската комисија.

Ова се реформи што претставуваат последен услов за затворање на Поглавјето 23 (Судство и фундаментални права), еден од клучните и најсложените сегменти од преговорите за пристапување со Европската Унија. Затоа, исходот од гласањето ќе има значење што оди подалеку од внатрешната политичка димензија и ќе биде предмет на внимателно оценување во Брисел и европските престолнини. Парламентарното донесување одлуки за уставните измени и придружните реформи за владеење на правото затоа може да се смета за еден вид политички тест за европската перспектива на Црна Гора, бидејќи директно ќе ја одреди динамиката на последната фаза од процесот на пристапување.

Европската интеграција како основа на политичкиот легитимитет на владата

Владата на премиерот Милојко Спајиќ (PES) го темели поголемиот дел од својот политички легитимитет на тврдењето дека Црна Гора станала најуспешниот кандидат за членство во Европската Унија и дека би можела да стане следниот член веќе во 2028 година.

Таквата стратегија имплицира дека европската интеграција не е само цел на надворешната политика, туку и главен инструмент на внатрешен политички легитимитет на владата. Доколку уставните измени не се усвојат, тој наратив би можел сериозно да се доведе во прашање.

Во исто време, Европската Унија испраќа сè појасни политички сигнали дека ја гледа Црна Гора како најверојатен кандидат за следното проширување. Работната група на Советот на Европската Унија за проширување разгледа нацрт-заеднички позиции за привремено затворање на уште три преговарачки поглавја – Поглавје 8 (Конкуренција), Поглавје 14 (Транспортна политика) и Поглавје 29 (Царинска унија). Доколку бидат потврдени на следната Меѓувладина конференција, Црна Гора привремено би затворила 19 од вкупно 33 преговарачки поглавја, дополнително потврдувајќи го статусот на најнапредна земја-кандидат за членство во Европската Унија. Ова покажува дека Брисел го признава постигнатиот реформски напредок, но и дека завршувањето на процесот сега првенствено зависи од политичките одлуки што ќе бидат донесени во Подгорица.

Опозицијата помеѓу принципиелниот и политичкиот ризик

Од друга страна, опозицијата, предводена од Демократската партија на социјалистите (ДПС), Европската Унија и ГП „УРА“, се обидува да ги постави уставните измени во поширокиот контекст на зајакнување на демократските институции и обновување на политичкиот дијалог по неколкумесечна институционална криза. Таквиот пристап има за цел да нагласи дека европската интеграција не е одвоена од функционирањето на политичкиот систем, туку директно зависи од неговата стабилност и капацитет за компромис.

Перцепцијата на јавноста во врска со улогата на опозицијата во овој процес би можела да има значајни политички последици, особено ако се добие впечаток дека таа придонела за евентуално блокирање на реформите. Во исто време, европските партнери постојано инсистираат на консензус како основен услов за реформски чекори во областите на правдата, владеењето на правото и уставниот поредок, при што капацитетот за политички договор се смета за клучен индикатор за демократска зрелост.

Искуствата на земјите кои успешно ги завршија пристапните преговори, како што се Словенија, Хрватска и Бугарија, потврдуваат дека одржливиот напредок бил можен само со широк политички консензус што ги надминувал партиските разлики и краткорочните интереси. Таквиот модел укажува дека клучните реформски одлуки во процесот на европска интеграција барале висок степен на политичка координација и споделена одговорност.

Во случај да не се постигне двотретинско мнозинство, опозицијата би можела дополнително да го зајакне својот став дека без нејзино учество не е можно да се донесат најважните одлуки, додека во исто време одговорноста за застојот на европскиот процес би останала поделена меѓу сите политички актери, со оглед на тоа што во последната фаза од преговорите, успехот на интеграцијата зависи од целокупниот капацитет на политичката елита да постигне одржлив договор.

Времето и европскиот притисок како политички предизвик

Ефикасното управување со процесот на европска интеграција бара долгорочно планирање, навремени консултации и континуирана комуникација меѓу сите релевантни политички актери. Одложувањето на клучните реформи до крајните рокови го зголемува ризикот од институционални блокади и укажува на недоволно координирана реформска рамка.

Во овој контекст, меѓупартискиот состанок во Црна Гора, одржан со посредство на делегацијата на Европската Унија во Подгорица, претставува обид за ревитализација на политичкиот дијалог меѓу владата и опозицијата во услови на забрзана европска агенда и потребата од донесување одлуки со квалификувано мнозинство. Постигнатиот договор укажува на свеста на политичките актери дека уставните измени, реформските закони во областа на безбедноста и клучните назначувања во судството се меѓусебно поврзани елементи на институционалната стабилност и континуитетот на процесот на пристапување кон Европската Унија.

Најавените измени во законската рамка во секторот за внатрешни работи и национална безбедност, особено во делот на проверка на безбедносните нарушувања и зајакнување на судската контрола врз работата на Агенцијата за национална безбедност (АНБ), претставуваат чекор кон поголема транспарентност и зајакнување на цивилниот надзор, во согласност со стандардите од поглавјата 23 и 24.

Формирањето на посебно парламентарно тело за следење на примената на законот дополнително ги зајакнува механизмите на институционална контрола и може да придонесе за намалување на политичките тензии преку структуриран дијалог меѓу владата и опозицијата. Во исто време, најавата за итен избор на судии на Уставниот суд и инклузивниот пристап кон клучните назначувања во парламентот укажува на напор за воспоставување минимална заедничка рамка во областа на правдата, што претставува едно од централните прашања на европската интеграција.

Постигнувањето договор меѓу владата и опозицијата ја потврдува политичката зрелост неопходна за успешен европски пат на Црна Гора. Сепак, Европската Унија не го цени самиот договор, туку неговото спроведување преку конкретни реформи што се спроведуваат првенствено во интерес на граѓаните на Црна Гора. Доколку целиот парламент остане посветен на европската интеграција, успехот не треба да изостане.

ЕУ предвиде исклучително поволен финансиски пакет од 3,2 милијарди евра за Црна Гора, повисок од првично планираниот, што претставува силен поттик за продолжување на реформите. Сепак, предизвикот за зачувување на политичкиот консензус во услови на долгорочна поларизација останува. Ќе биде особено важно подготвеноста за дијалог да се претвори во стабилен механизам за донесување одлуки, особено во прашања за кои е потребно двотретинско мнозинство. Во овој процес, претседателот на Собранието Андрија Мандиќ (НСД) игра значајна улога, кој треба, во рамките на своите надлежности, да го поттикне дијалогот и да придонесе за постигнување консензус за клучните реформи. Дали Црна Гора ќе го искористи постојниот политички моментум за последната фаза од пристапувањето кон Европската Унија зависи од успехот на тој процес.

Од гледна точка на ИФИМЕС, постигнатиот договор претставува важен, но само почетен чекор кон градење одржлив политички консензус за европската агенда. Неговата вистинска вредност ќе зависи од подготвеноста на политичките актери да го зачуваат континуитетот на дијалогот и да спречат нови институционални блокади што би можеле да го забават процесот на пристапување.

Долгорочната стабилност на институциите може да се изгради само врз инклузивен дијалог, меѓусебно почитување и споделена одговорност за постигнување на стратешката цел – полноправно членство на Црна Гора во Европската Унија.

Регионално значење на црногорскиот процес

Напредокот на Црна Гора ги надминува националните рамки и има карактер на референтна точка за сите земји од Западен Балкан во процесот на европска интеграција. Во овој контекст, неодамна одржаниот самит ЕУ-Западен Балкан во Тиват добива дополнителна политичка тежина, бидејќи може да се толкува како признание на улогата на Црна Гора и дипломатската активност на Министерството за надворешни работи, предводено од Ервин Ибрахимовиќ (БС). Во време кога политиката на проширување повторно е високо позиционирана на листата на приоритети на Европската Унија, динамиката во Подгорица станува важен сигнал и за поширокиот регионален контекст.

Во овој момент, Црна Гора се издвојува како најверојатен кандидат за следниот чекор кон членство во Европската Унија. Посочениот финансиски пакет на Европската комисија, проценет на 3,2 милијарди евра за периодот по пристапувањето, дополнително ја потврдува стратешката сериозност на планирањето за идно членство, иако конечниот исход останува условен од целосното исполнување на критериумите за реформи. Дополнителна потврда за таков пристап даваат јавните пораки на највисоките европски функционери, вклучувајќи ја претседателката на Европската комисија Урсула фон дер Лајен и комесарката за проширување Марта Кос, кои ја позиционираат Црна Гора како најнапреден кандидат во тековната фаза од процесот.

Во такви околности, секое запирање на реформите не само што би имало внатрешни последици, туку би се одразило и врз кредибилитетот на политиката за проширување на Европската Унија како целина, особено кон Западен Балкан.

Уставни промени како тест за политичка зрелост и европски консензус во Црна Гора

Претстојната одлука за уставните измени оди подалеку од техничка интервенција во највисокиот правен акт и добива карактер на клучен политички тест за односот со стратешката насока на државата. Исходот ќе покаже дали европската интеграција во Црна Гора се третира како заеднички национален интерес или како поле на партиски натпревар.

Широкиот меѓупартиски договор за реформите би бил јасен показател за институционална и политичка зрелост, неопходен за влегување во последната фаза од процесот на пристапување кон Европската Унија. Напротив, отсуството на консензус носи ризик од забавување на интеграцијата, продлабочување на политичките поделби и отворање нова институционална нестабилност, во време кога европскиот моментум е поизразен отколку во која било фаза од почетокот на преговорите во 2012 година.

Меѓународниот институт IFIMES оценува дека способноста за постигнување компромис и меѓупартиски договор ќе биде еден од клучните показатели за демократската зрелост на Црна Гора и нејзината подготвеност да ги преземе обврските од членството во Европската Унија. Европската интеграција не може да биде проект на една политичка опција, туку бара широк консензус, институционална одговорност и развиена култура на дијалог. Европската Унија јасно нагласува дека вратата за членство е отворена, но дека клучот за завршување на процесот е во рацете на домашните актери, поради што ова гласање претставува тест за целокупниот капацитет на политичкиот систем да дејствува во согласност со долгорочните национални и европски интереси.

Во таков исход, политичкото влијание на опозицијата, која се позиционира како неопходен актер во процесот на донесување стратешки одлуки, би можело да биде релативно ослабено, што би можело да доведе до преобликување на рамнотежата на моќта и потенцијално реструктуирање на политичките сојузи пред изборите во 2027 година.

Во исто време, постепеното позиционирање на сите релевантни политички актери за следните парламентарни избори на сите нивоа, кои ќе се одржат во јуни 2027 година, веќе е во тек, при што сите клучни одлуки сè повеќе се разгледуваат низ таа призма.

Политичката динамика веќе се одвива во сенка на тие избори, додека оној што ќе биде на власт по нив ќе има „историска фотографија“ од клучните настани што го придружуваат евентуалното, и сè поизвесно, формално пристапување на Црна Гора како полноправна членка на Европската Унија.

Меѓународниот институт за блискоисточни и балкански студии (IFIMES) од Љубљана редовно ги следи клучните глобални и регионални процеси, со фокус на трансформацијата на меѓународниот поредок и улогата на стратешките актери. IFIMES делува од 2002 година и е одраз на заедничката реалност и потребата светот да најде заеднички решенија. Заедничките интереси и врските меѓу различните политички групи, нации, религии, светски региони и различни засегнати страни се од суштинско значење. Областа на истражување и работа на Меѓународниот институт IFIMES е Блискиот Исток (Блискиот Исток и Северна Африка) и Балканот (Југоисточна Европа), каде што односите меѓу различните ентитети се дополнително оптоварени со религиозни, етнички, национални и расни основи. Меѓународниот институт IFIMES има посебен советодавен статус при Економскиот и социјален совет ECOSOC/ОН од 2018 година и е исто така издавач на меѓународното научно списание European Perspectives.

Босна и Херцеговина 2026: Помеѓу евроатлантската интеграција и политиките за дестабилизација