ВУЧИЌ ПАДНА, НО ДАЛИ СРБИЈА НАВИСТИНА СЕ МЕНУВА Студентите победуваат, а Косово, ЕУ и НАТО остануваат спорни теми

Готово е! Барем така изгледа по признанието на Александар Вучиќ дека неговата политичка опција претрпела пораз на предвремените избори што самиот ги распиша, надевајќи се дека ќе ја консолидира својата власт. Наместо посилна влада, со него на премиерската позиција, Вучиќ се соочи со изборен дебакл. По 14 години доминација, Србија испрати порака дека е подготвена за политичка промена.

Победник на изборите е Студентската листа – политички хетерогена групација што произлезе од двегодишните студентски протести. Според податоците објавени од Ипсос и ЦеСИД, како и проценките што ги изнесе самиот Вучиќ, студентската опција освоила околу половина милион гласови повеќе од листата на неговата политичка коалиција.

Таквиот резултат отвора можност за длабока промена на политичката сцена во Србија и за исфрлање на Српската напредна партија (СНС) од власта. Но, останува клучното прашање: дали противењето на Вучиќ е доволно за да се изгради стабилна и долгорочна политичка алтернатива?

За Александар Вучиќ и неговото владеење се знае многу. Неговите критичари го обвинуваат за авторитаризам, притисоци врз политичките противници и концентрација на моќта во рацете на тесен круг околу владејачката партија.

Во надворешната политика, Вучиќ се обидуваше да одржува блиски односи со Европската Унија и САД, а истовремено да ги зачува врските со Русија и Кина. Политиката на „четирите столба“ – Брисел, Вашингтон, Москва и Пекинг – требаше да ѝ овозможи на Србија да извлекува придобивки од сите страни.

Критичарите, сепак, оценуваат дека зад оваа стратегија се криеше обид Србија да ја задржи подалеку од целосното усогласување со европските политики, додека ги продлабочуваше односите со Москва и Пекинг.

Вучиќ настојуваше да ја претстави Србија како држава што самостојно ги балансира големите сили. Но, таквата политика истовремено ја остави земјата заглавена меѓу европските интеграции и соработката со авторитарни партнери.

Особено спорни беа ставовите на Вучиќ кон соседните држави и неговата политика кон регионот. Критичарите го поврзуваат концептот на „српскиот свет“ со националистичките идеи за проширување на српското влијание, потсетувајќи на политиките на неговите поранешни политички учители Воислав Шешељ и Слободан Милошевиќ.

Односите со Хрватска често беа проследени со остри политички пораки и меѓусебни обвинувања. Во Босна и Херцеговина, пак, политиката на Белград кон Република Српска редовно предизвикуваше реакции и загриженост за стабилноста во регионот. И односите со Црна Гора останаа оптоварени со прашања за српското влијание и националниот идентитет.

Косово е посебна и најчувствителна тема. Србија не ја признава неговата независност и официјално го третира како своја јужна покраина, додека Приштина и еден дел од меѓународната заедница го сметаат за независна држава.

Дополнителна загриженост во регионот предизвика и засиленото вооружување на Србија, особено набавката на офанзивни воени системи, што отвори прашања за усогласеноста меѓу нејзината декларирана воена неутралност и реалните безбедносни амбиции.

Додека за Вучиќ и СНС постои долгогодишно политичко досие, за Студентската листа јавноста знае значително помалку. Листата произлезе од студентските протести и го обедини незадоволството од власта, но нејзината внатрешна структура и политичките позиции остануваат предмет на анализа. Станува збор за хетерогена група во која, според оценките на аналитичарите, најсилниот заеднички именител е противењето на Вучиќ и неговиот начин на владеење.

Во тој поглед, Студентската листа потсетува на Демократската опозиција на Србија (ДОС), широката коалиција што во 2000 година се обедини против Слободан Милошевиќ. Тогаш различни партии и политички струи успеаја да го соборат режимот, но нивните несогласувања подоцна станаа сериозен предизвик за управувањето со земјата.

Слична опасност постои и сега. Соборувањето на политички доминантен лидер може да ги обедини различните групи, но владеењето бара конкретни решенија, договор за приоритетите и способност за компромис.

Најголемата неизвесност е каква политика би водела Студентската листа доколку ја преземе власта. Косово останува едно од најтешките прашања. Во досегашните јавни настапи доминира ставот дека Косово е дел од Србија, што покажува дека промената на власта не мора автоматски да значи и промена на националната политика кон Приштина.

Неизвесност постои и околу европската интеграција. Дали новото политичко мнозинство би го забрзало приближувањето кон Европската Унија или би продолжило со политиката на балансирање меѓу Брисел, Москва и Пекинг?

Прашањето за НАТО е уште почувствително. Членството во Алијансата традиционално наидува на силно противење во Србија, а во рамките на студентското движење не постои јасно изразен консензус за тоа прашање.

Затоа, изборниот успех на студентите сам по себе не е гаранција за суштинска промена на српската надворешна и безбедносна политика.

Изборниот пораз на Вучиќ, доколку се потврди низ конечните резултати и институционалните процедури, би означил крај на една долга политичка ера во Србија. Но, вистинскиот тест за победниците допрва доаѓа. Студентската листа ќе мора да покаже дали може да ја претвори протестната енергија во функционална власт, да ги надмине внатрешните разлики и да понуди јасна стратегија за иднината на земјата.

Вучиќ може да ја изгуби власта, но неговото политичко наследство – национализмот, спорните односи со соседите и балансирањето меѓу големите сили нема автоматски да исчезне.

Клучното прашање не е само кој ќе ја води Србија по Вучиќ, туку дали новата власт ќе ја промени политиката што ја одбележа неговата ера.