САД ВЛЕГУВААТ ДИРЕКТНО ВО РУДАРСКИОТ БИЗНИС Ќе ја искористи ли Македонија шансата со бакарот и антимонот

Потребата од сигурни и независни синџири на снабдување со критични минерали ги натера владите ширум светот да преземат многу поактивна улога во рударскиот сектор. Државите веќе не се ограничуваат само на обезбедување кредити и регулаторни услови, туку стануваат директни партнери во проектите, учествуваат во финансирањето и ги олеснуваат административните процедури за реализација на стратешките инвестиции.

Овој тренд е особено значаен и за Македонија, која располага со потенцијал за критични минерали, но во моментов има релативно мал број сериозни активни инвестиции во оваа област. Меѓу најзначајните е проектот Иловица-Штука, чија цел е производство на бакар. И покрај потенцијалот на проектот, неговата реализација со години е проследена со одложувања и неизвесност.

Според инвеститорот, рудникот е планиран да функционира 23 години и да има значаен придонес кон домашниот бруто-домашен производ, државните приходи и развојот на рударскиот сектор. Се очекува придобивки да има и локалната економија во Струмица, Босилово и Ново Село.

Паралелно со бакарот, во Македонија се отвора можност и за развој на уште еден критичен минерал. Во северниот дел на земјата, во близина на Крива Паланка, се спроведуваат детални геолошки истражувања за антимон. Истражувањата се финансираат од американското Министерство за енергетика, во рамки на Стратешкиот дијалог меѓу Македонија и САД.

Вашингтон со нов пристап: државата станува директен играч

Глобалната трка за обезбедување критични минерали дополнително се интензивираше откако во февруари годинава американскиот претседател Доналд Трамп го најави проектот „Трезор“, замислен како стратешка државна залиха на критични минерали, поддржана со 12 милијарди долари. Целта на иницијативата е американските производители да бидат заштитени од евентуални прекини во снабдувањето, додека САД се обидуваат да ја намалат зависноста од кинеските метали и да воспостават алтернативни извори на снабдување.

По најавата на „Трезор“, американската администрација соопшти дека потпишала или одобрила десетици меѓународни рамковни и проектни договори. Според Fastmarkets, од јануари 2025 година станува збор за околу 160 договори поврзани со минерали, со вкупна вредност од близу 40 милијарди долари.

Адвокатката Ребека Сејдл Инглсби оценува дека улогата на државата во овие проекти значително се менува. Владите сè почесто користат инструменти кои традиционално беа карактеристични за приватниот капитал – од директно учество во сопствеништвото и ценовни минимуми, до долгорочни договори за откуп.

„Владата не дејствува само како заемодавател. Владите сè повеќе стануваат учесници во договорите во проектите“, вели Сејдл Инглсби.

Според неа, федералната поддршка во САД се движи од класични заеми и финансиска помош кон мешан модел во кој јавниот капитал може директно да се најде покрај приватниот капитал.

„Владата повеќе не само што ги поддржува овие договори, туку сега е на масата како странка“, оценува таа.

Капиталот е достапен, но рудниците не се градат преку ноќ

Промената на пристапот создава нов финансиски амбиент за рударската индустрија, особено за компаниите кои развиваат проекти поврзани со критични минерали. Вашингтон комбинира директни инвестиции, заеми и други финансиски механизми со цел да го забрза развојот на капацитетите за рударство, преработка и производство во САД и да ја намали зависноста од Кина.

Но, и покрај зголемениот капитал и политичката поддршка, останува еден клучен проблем – времето потребно за изградба на реални производствени капацитети.

„Сега доаѓаме до проблемот со физиката, а не со политиката. Не можете да очекувате фабрика за магнети да започне со работа за единаесет месеци. Капиталот е тука, намерата е тука, но изградбата на вистински капацитет за преработка трае со години“, вели Сејдл Инглсби.

Токму ова ограничување може да биде пресудно за тоа колку брзо новиот модел на државно поддржан развој на критичните минерали ќе се претвори во реално производство. За рударските компании, сепак, финансискиот пејзаж веќе е променет. Промената доаѓа во период кога САД и нивните сојузници се натпреваруваат во обезбедувањето алтернативни извори на минерали неопходни за одбранбената индустрија, полупроводниците, енергетските технологии и напредното производство.

Во таквата глобална трка, Македонија со своите потенцијални наоѓалишта на бакар и антимон има можност да стане дел од новите европски и американски синџири на снабдување – но клучно ќе биде дали потенцијалот ќе успее да се претвори во конкретни и одржливи рударски проекти.