РУДНИЦИТЕ НОСАТ МИЛИОНИ, А ШТО ДОБИВААТ ГРАЃАНИТЕ 293 милиони денари во четири општини

Рударството претставува значаен извор на приходи за дел од македонските општини. Крива Паланка, Пробиштип, Македонска Каменица и Радовиш во завршните сметки за 2025 година евидентирале вкупно 293,21 милиони денари од надоместоците поврзани со рударските концесии.

Овие средства им овозможуваат на локалните самоуправи да го зголемат финансискиот капацитет за инфраструктурни проекти и подобрување на јавните услуги. Сепак, вистинската корист за граѓаните не зависи само од висината на приходите, туку и од тоа колку редовно се наплатуваат, како се планира нивното трошење и колкав дел од предвидените проекти навистина се реализира.

На општините им припаѓаат 78 проценти од надоместоците

Според членовите 75 и 76 од Законот за минерални суровини, 78 проценти од надоместоците за користење простор и експлоатирани минерални суровини ѝ припаѓаат на општината, додека 22 проценти се уплаќаат во државниот буџет.

Локалниот дел е наменет за општествени и комунални дејности. Станува збор за удел во концесиските надоместоци, а не за процент од продажбата на ископаната руда или од добивката на рударските компании.

Кога концесиското подрачје опфаќа територија на повеќе општини, средствата се распределуваат сразмерно на површината. Предвидени се и механизми за распределба на надоместокот во случаи кога преработката или одлагањето јаловина се врши на територијата на друга општина.

Наплатата на национално ниво пораснала за речиси 118 проценти

Министерството за енергетика, рударство и минерални суровини на 30 јануари 2026 година соопшти дека во 2025 година биле наплатени 1,223 милијарди денари, наспроти 561,5 милиони денари во 2024 година.

Тоа претставува раст од приближно 117,9 проценти. Според Министерството, зголемувањето се должи на засилениот надзор, подобрената наплата и новиот тарифник што се применува од почетокот на 2025 година.

Сепак, повисоката наплата не значи дека рударското производство пораснало со исто темпо.

Примената на законскиот удел од 78 проценти врз објавената наплата дава околу 954,3 милиони денари потенцијален општински дел. Ова е пресметковна вредност, а не потврда дека целата сума навистина им била префрлена на општините. За прецизна слика потребно е усогласување на податоците од Министерството со завршните сметки на локалните самоуправи.

Македонска Каменица убедливо пред другите општини

Во завршните сметки за 2025 година, четирите општини евидентирале вакви приходи:

Општина	Приходи од минерални надоместоци
Македонска Каменица	178.460.978 денари
Радовиш	44.688.019 денари
Крива Паланка	42.281.857 денари
Пробиштип	27.775.280 денари
Вкупно	293.206.134 денари

Во Македонска Каменица е забележан убедливо најголемиот прилив, пред сè поради надоместоците за експлоатирани минерални суровини. Кај Крива Паланка и Пробиштип, исто така, поголемиот дел од евидентираните приходи доаѓа од експлоатацијата, а помал дел од користењето на просторот.

Податоците претставуваат евидентирани општински приходи. Бидејќи ставките се збирни, без дополнителна документација не може целиот износ да му се припише на конкретен рудник или компанија.

Македонска Каменица: Речиси половина од годишните приходи доаѓаат од минералните надоместоци

Завршната сметка на Македонска Каменица за 2025 година, усвоена на 11 март 2026 година, покажува дека општината евидентирала 178,46 милиони денари од минералните надоместоци.

Овој износ претставува околу 75,1 процент од реализираните приходи на основната буџетска сметка, без пренесениот вишок, кои изнесуваат 237,62 милиони денари.

Ако се земат предвид вкупните годишни приходи на сите сметки од 370,42 милиони денари, учеството на минералните надоместоци изнесува околу 48,2 проценти.

Ваквата структура на приходите обезбедува значителен финансиски капацитет, но истовремено создава и зависност од рударството. Евентуалното намалување на наплатата може да има сериозно влијание врз расположливите средства на општината.

Во 2025 година, меѓу другото, биле реализирани 12,10 милиони денари за изградба и реконструкција на локални патишта и улици, од планираните 28,74 милиони денари. Во овој износ се вклучени и трошоци за проектна документација и експропријација, па не станува збор исклучиво за завршени градежни работи.

Во програмата за капитални расходи за градинки се евидентирани и 120.000 денари од основниот буџет за информатичка и видеоопрема.

Пробиштип: Концесиските приходи го зајакнуваат буџетот

Пробиштип во 2025 година евидентирал 27,78 милиони денари од надоместоците за користење простор и експлоатирани минерални суровини.

Тоа е околу 19,8 проценти од годишните приходи на основната сметка, без пренесениот вишок, и околу 7,1 процент од вкупните годишни приходи на сите сметки.

За програмата за детски градинки биле реализирани приближно 60,10 милиони денари. Најголемиот дел, околу 51,72 милиони денари, бил обезбеден преку дотации. Дополнително, 6,80 милиони денари биле остварени од самофинансирачки активности, а околу 1,57 милион денари од основниот буџет.

Ова покажува дека работењето на градинките се финансира од повеќе извори и дека дотациите имаат доминантно учество. Не може целиот трошок за нивното функционирање да се поврзе со рударските приходи.

Кај водоснабдувањето биле реализирани околу 2,18 милиони денари од планираните 5,40 милиони, додека за сообраќајна сигнализација биле потрошени 720.000 денари од планираните 2,57 милиони.

Овие податоци укажуваат дека покрај финансискиот капацитет, важен предизвик останува и реализацијата на планираните проекти.

Крива Паланка: Колкав е уделот на рударските приходи?

Крива Паланка во 2025 година евидентирала 42,28 милиони денари од надоместоците поврзани со минералните суровини.

Во споредба со реализираните приходи на основната буџетска сметка од 269,63 милиони денари, без пренесениот вишок, овие средства сочинуваат околу 15,7 проценти.

Ако се споредат со вкупните годишни приходи на сите сметки, кои изнесуваат 604,26 милиони денари, учеството е околу седум проценти.

Разликата произлегува од различниот опфат на буџетските приходи. Затоа, кога се наведува колкав дел од буџетот доаѓа од рударството, важно е јасно да се посочи која приходна основа се користи за пресметката.

Рударските компании придонесуваат и преку донации

Покрај законските концесиски надоместоци, рударските компании поддржуваат локални установи и преку донации.

Во објава од 27 август 2025 година, САСА соопштила дека фондацијата на рудникот финансирала реконструкција на дел од санитарните простории во детската градинка „Бамби“ во Македонска Каменица. Во објавата не бил наведен износот на донацијата.

Во Радовиш, пак, според објава на донаторот од 23 февруари 2026 година, на 18 февруари била предадена и ставена во функција опремата за „Смарт лаб“ во СОУ „Коста Сусинов“. Просторот е наменет за активности од областа на роботиката, електрониката и тридимензионалното моделирање.

Овие примери треба да се разграничат од средствата што општините ги добиваат преку концесиските надоместоци. Донациите претставуваат дополнителен придонес на компаниите, но не се буџетски приходи и не треба да се прикажуваат како општински инвестиции финансирани од концесиите.

Поширокиот економски ефект од рударството ги опфаќа и платите на вработените и набавките од локалните добавувачи. Според Анкетата за работната сила за 2024 година, во секторот „Рударство и вадење на камен“ биле евидентирани 6.369 вработени. Овој податок се однесува на поширокиот сектор, а не само на металичните рудници.

Како е уредена распределбата во Европа?

Моделите за распределба на концесиските приходи се разликуваат од држава до држава.

Во Бугарија, општото правило предвидува 50 проценти од концесиското плаќање да им припаднат на засегнатите општини, со посебен режим за одредени мали наоѓалишта. Во Србија, локалниот удел е 40 проценти, со дополнителни правила за распределба во зависност од територијата на експлоатација.

Во Финска, данокот на ископани минерали во 2025 година донел речиси 33 милиони евра. На 23 општини им припаднале 19,8 милиони евра, односно 60 проценти од средствата. Од 2026 година, локалниот удел е намален на 30 проценти.

Сепак, процентите не можат да се споредуваат без да се земат предвид различните даночни и концесиски основи, како и начинот на пресметување на надоместоците.

Европските политики за критични суровини, исто така, го нагласуваат значењето на ограничувањето на негативните влијанија и вклучувањето на локалните заедници. Но, постоењето рудник и законски утврдениот локален удел сами по себе не гарантираат економски развој или запирање на иселувањето.

Наплатата и заштитата на животната средина остануваат клучни

Државната ревизија објавена во јуни 2024 година, која се однесувала на периодот 2018–2022 година и посебно се осврнала на мермерот, утврдила слабости во наплатата и надзорот.

Во наодите биле наведени 21,05 милиони денари помалку наплатени надоместоци и поврзани обврски, како и 1,175 милијарди денари наплатени по истекот на роковите. Дел од обврските биле наплатени во текот на ревизорското известување.

Овие наоди се однесуваат на претходниот период и сами по себе не докажуваат дека истите слабости продолжиле во 2025 или 2026 година.

Покрај редовната наплата, значајна е и контролата на обврските за санација и рекултивација на теренот, вклучително и финансиските гаранции за последиците од рударските активности и затворањето на инсталациите за рударски отпад.

Инвестициите во локалната инфраструктура не ги заменуваат обврските на концесионерите за заштита на животната средина. Доколку трошоците за санација или дополнително одржување паднат врз општината, тоа може да ја намали долгорочната корист за граѓаните.

Парите од рударството треба да се претворат во трајни резултати

Високите концесиски приходи се можност за подобри патишта, водоводи, градинки и други јавни услуги. Но, за тие средства да донесат долгорочна корист, потребни се добро подготвени проекти, решени имотни прашања, ефикасни јавни набавки и редовен надзор.

Општините треба да ги планираат и идните трошоци за одржување, вработени и енергија, а постигнатите заштеди да ги потврдуваат со споредливи податоци. Постојаните расходи не треба да зависат од привремено високи приходи од рударството.

Најголема корист ќе имаат оние локални самоуправи што ќе успеат дел од овие средства да ги претворат во одржливи инвестиции, развој на вештини и економски активности што ќе продолжат и по завршувањето на експлоатацијата.

Редовното јавно објавување на наплатените надоместоци, избраните проекти, извршените плаќања и постигнатите резултати би им овозможило на граѓаните појасно да видат како минералното богатство се претвора во подобри услови за живот.