РОДНАТА КУЌА НА ХИТЛЕР СТАНА ПОЛИЦИСКА СТАНИЦА Одлуката на Австрија предизвика жестоки реакции
Зградата во која е роден Адолф Хитлер е целосно реновирана и во неа од денес работи полицијата – едни велат дека со тоа се спречува неонацистичко поклонение, други сметаат дека е пропуштена историска шанса местото да стане центар за мир, демократија и толеранција.
Од среда, 22 јули 2026 година, полициската станица и седиштето на окружната полиција во Браунау ам Ин, Австрија, се наоѓаат на нова адреса – Салцбургер Ворштат 15. Станува збор за зграда која веројатно би била само уште еден објект во градот доколку токму таму, во април 1889 година, не бил роден Адолф Хитлер.
Хитлер, лидерот на нацистичка Германија, ја предводеше земјата во периодот кој доведе до Втората светска војна и беше главно одговорен за Холокаустот, систематското прогонување и убиство на околу шест милиони Евреи, како и за други масовни злосторства. Неговите родители, кои во тоа време живееле како потстанари во зградата, таму останале само неколку месеци.
Зграда со бурно минато
Историјата на објектот е тесно поврзана со најтемните страници од европската историја. По анексијата на Австрија кон нацистичка Германија во март 1938 година, зградата била купена од нацистичката партија НСДАП, која таму основала културен центар. По завршувањето на Втората светска војна, објектот им бил вратен на претходните сопственици, додека австриската држава станала негов закупец. Во следните децении зградата била користена за различни намени како библиотека, училиште, а подоцна и како работилница за лица со попреченост.
Од 2011 година била празна. Во 2016 година, австриската држава одлучила да го експроприра имотот, со цел да спречи тој да стане место за собирање и пропаганда на неонацисти. Намерата била историски оптоварениот простор да се „неутрализира“ преку соодветна јавна намена. Австриското Министерство за внатрешни работи формирало специјална комисија задолжена да предложи начин на кој објектот би можел да се користи во иднина. Комисијата препорачала социјално-хуманитарна или административно-државна функција.
Оскар Дојч, претседател на Еврејската заедница во Виена и член на комисијата, во изјава за „Дојче веле“ во 2023 година истакнал дека главната цел била местото никогаш да не стане собиралиште за неонацисти. Според него, полициската станица претставува симбол на демократска правна држава, институција која, меѓу другото, има задача да се спротивставува на неонацистичките активности.
Одлуката предизвика поделени реакции
Сепак, решението да се смести полицијата токму во родното место на Хитлер не наиде на едногласно одобрување. Историчарот Оливер Ратколб, исто така член на експертската комисија, изјавил дека како прва опција бил предложен објект во кој би се сместила институција посветена на животот и хуманитарната работа, но таа идеја не била прифатена.
Според него, полициската станица би можела да има и практична улога во спречувањето на обидите на симпатизерите на Хитлер да го претворат местото во своевидна точка за поклонение и фотографирање. Зградата е целосно реновирана со средства од австриската држава, а инвестицијата изнесува околу 20 милиони евра. Фасадата е намерно задржана во едноставен стил, а на објектот нема информативна табла која би го означувала како родното место на Хитлер.
Експертската комисија предложила и спомен-каменот пред зградата, донесен од поранешниот концентрационен логор Маутхаузен, да биде преместен на друга локација во Браунау. На каменот стои порака посветена на мирот, слободата и демократијата, со предупредување дека милионите жртви на фашизмот не смеат да бидат заборавени. Општината, сепак, одлучила споменикот да остане на неговото досегашно место.
Критики од локалната јавност
Одлуката на австриските власти предизвика различни реакции меѓу жителите на Браунау. Евелин Дол, родена во градот и портпаролка на граѓанската иницијатива „Дискурс Хитлерхаус“, смета дека е пропуштена можност родното место на Хитлер да се претвори во траен простор за промовирање на мирот, демократијата, слободата и толеранцијата. Според неа, Браунау не може да биде обвинет за злосторствата на Хитлер, но градот засекогаш ќе биде поврзан со фактот дека токму таму е роден човекот кој стои зад едни од најголемите злосторства во историјата. Критиките се однесуваат и на изборот на полицијата како институција која ќе биде сместена во објектот.
Мрачната историја на полицијата во нацистичкиот период
Критичарите потсетуваат дека полицијата има особено тешко историско наследство од периодот на националсоцијализмот. По назначувањето на Хајнрих Химлер за началник на германската полиција во 1936 година, полицијата и СС сè повеќе соработувале. Гестапо, тајната државна полиција на нацистичкиот режим, станала еден од главните инструменти на политичкиот терор, прогонувањето на противниците на режимот и спроведувањето на нацистичката политика. Сепак, Флоријан Котанко, претседател на Здружението за современа историја во Браунау, смета дека не треба да се прават директни паралели меѓу тогашната и денешната полиција. Тој посочува дека денес Австрија е демократска правна држава, а полицијата е дел од нејзиниот институционален систем и подлежи на законска контрола.
Сличен пример и во Минхен
Родното место на Хитлер во Браунау не е единствениот објект поврзан со него во кој денес е сместена полиција. На последната регистрирана адреса на Хитлер во Германија, на Принцрегентенплац 16 во Минхен, денес исто така функционира полициска станица. Зградата му припаѓала на Хитлер до неговата смрт, а по Втората светска војна била користена за различни административни намени. Од 1998 година во неа е сместена полицијата. Во последно време, објектот бил отворен и за одбрани настани, со цел да се покаже дека местото со тешко минато денес е дел од демократското општество.
Австрија и тешкото соочување со минатото
Односот на Австрија кон сопственото националсоцијалистичко минато со децении претставува чувствителна тема. Долго време во земјата преовладуваше наративот дека Австрија била „првата жртва на Хитлер“, но историските факти покажуваат дека значителен број Австријци го поддржале или го поздравиле Аншлусот во 1938 година. Австријци учествувале и во Холокаустот, како и во воените злосторства на Балканот. Соочувањето со ова минато станало поинтензивно во 1980-тите, особено по откривањето на деталите за военото минато на Курт Валдхајм, поранешен генерален секретар на ОН и претседател на Австрија, чија улога како офицер на Вермахтот во Југославија предизвикала голема јавна дебата.
Во меѓувреме, десничарската популистичка Партија на слободата на Австрија (ФПО), основана во 1956 година од поранешни нацисти, освои најмногу гласови на парламентарните избори во 2024 година, но не успеа да формира влада. Според анкета спроведена во 2025 година за конзервативно-десничарското списание „Прагматикус“, 39 проценти од испитаниците се согласиле или главно се согласиле со ставот дека „конечно треба да се стави крај на справувањето со националсоцијализмот“.
Одлуката родното место на Адолф Хитлер да стане полициска станица така повторно ја отвори дебатата за тоа како Австрија треба да се соочува со своето историско наследство – дали преку активно потсетување и едукација или преку претворање на местото во обичен дел од секојдневниот живот на демократската држава.
