Србија и Косово помеѓу нови регионални сојузи и стари геополитички шеми

Анализа, Национал
Меѓународен институт за Блискоисточни и Балкански студии
Сабота, 1 мај 2026 година

Односите меѓу Србија и Косово влегуваат во фаза на зголемени безбедносни тензии и преиспитување на стратешките позиции, во контекст на забрзани промени на европската и глобалната сцена. Формирањето на нови форми на воена и безбедносна соработка меѓу Хрватска, Албанија и Косово претставува значаен сигнал за политичко и воено зближување, кое, иако формално не е насочено против трета страна, добива јасни контури на стратешки предизвик во перцепцијата на Белград.

Перцепција на закана, безбедносна реалност и историски паралели: Балкански пакт и современи аранжмани

Албанскиот министер за одбрана, Ермал Нуфи, неодамна во Загреб истакна дека Албанија и Хрватска се целосно усогласени со НАТО и дека секоја нивна активност ќе биде преземена во согласност со таа рамка. Во исто време, тој нагласи дека ова не ја исклучува подготвеноста, како држава, да дејствуваат во одбрана на Косово. Декларацијата меѓу Хрватска, Косово и Албанија, како што изјави, ја одразува политичката волја и на албанскиот и на хрватскиот народ. Во овој контекст, Косово останува јасно посветено на интеграцијата во ЕУ, НАТО и пошироките безбедносни механизми, додека Загреб и Тирана ја гледаат регионалната безбедност како заеднички интерес на сите земји од Југоисточна Европа.

Меѓутоа, во Србија, верувањето дека оваа форма на соработка е имплицитно насочена против Србија е дополнително зајакнато. Иако споменатите пораки имаат првенствено одвраќачки карактер, тие истовремено ја продлабочуваат недовербата и ја зголемуваат политичката температура во регионот.

Во поширок контекст, овој воен аранжман треба да се гледа како дел од безбедносната архитектура доминирана од НАТО: Хрватска и Албанија се негови полноправни членки, додека Косово е под меѓународно безбедносно покровителство.

Споредбата со Балканскиот пакт од 1953 година кој го сочинуваа Југославија, Грција и Турција отвора простор за подлабока анализа. Договорот потпишан на 28 февруари 1953 година во Анкара содржеше јасна клаузула за колективна одбрана: вооружен напад врз една членка би се сметал за напад врз сите, со обврска за обезбедување помош, вклучително и употреба на воена сила, во согласност со член 51 од Повелбата на Обединетите нации.

Тој сојуз, формиран под водство на Јосип Броз Тито, имаше јасно дефинирана цел и колективна одбрана од потенцијалната закана од Советскиот Сојуз во средината на конфронтацијата на Студената војна. Тоа е формализиран воено-политички сојуз со изразена стратешка длабочина и јасно дефиниран противник.

Спротивно на тоа, современото уредување на Загреб, Тирана и Приштина се карактеризира со значително различни детерминанти: не постои формален договор за одбрана со обврзувачки клаузули, тој функционира во рамките на веќе воспоставената НАТО рамка и има претежно политичко-симболичен, но и одвраќачки карактер.

Прашањето дали косовскиот премиер Албин Курти направил потег споредлив со она што некогаш го направил Тито бара нијансиран пристап. Иако постои одредена сличност во логиката на обезбедување безбедност преку регионална поврзаност, разликите се суштински – во контекстот, капацитетите и степенот на стратешка автономија. Додека Курти функционира во рамките на јасно дефиниран западен безбедносен систем, Тито водеше политика на балансирање и градење релативно независна позиција меѓу спротивставените блокови.

Сепак, останува важниот факт дека евентуалниот напад врз една од вклучените земји би имал пошироки импликации: две од нив се членки на НАТО, што потенцијално би можело да ја вклучи самата Алијанса во евентуална ескалација на конфликтот.

Србија: воена неутралност, европски амбиции и нова централноевропска динамика („Вишеград плус“)

Позицијата на Србија како воено неутрална држава е еден од клучните столбови на нејзината надворешна и безбедносна политика. Таквата ориентација му овозможува на Белград да одржува избалансирани односи со западните партнери, но и со актери како Русија и Кина, со што Србија останува меѓу ретките европски земји што потпишале договор за слободна трговија со Кина. Во исто време, оваа позиција објективно ја ограничува подлабоката интеграција во западните безбедносни структури.

Стратешката посветеност на Србија за членство во Европската Унија подразбира постепено усогласување со заедничката надворешна и безбедносна политика на ЕУ, што отвора внатрешна стратешка тензија помеѓу различните приоритети: воена неутралност наспроти политичко усогласување со ЕУ, балансирање помеѓу Исток и Запад и прагматичен пристап наспроти потребата од долгорочна стратешка јасност.

Оваа амбивалентност е дополнително зајакната од фактот дека речиси сите соседни земји се членки на НАТО, што влијае на перцепцијата за безбедносната средина и целокупното стратешко позиционирање на Србија во регионот. Во оваа рамка, односите со Босна и Херцеговина остануваат особено чувствително прашање, особено во контекст на односите меѓу Србите и Бошњаците, кои бараат директен и институционален дијалог на рутата Белград-Сараево, без дополнителни политички медијации што го оптоваруваат процесот.

Победата на Петер Маѓар (Тиш) во Унгарија и неговата иницијатива за редефинирање и потенцијално проширување на Вишеградската група со дополнителни земји, вклучувајќи ги Австрија, Словенија, Хрватска и Романија, може да се протолкува како обид за зајакнување на централноевропскиот политички и економски блок во рамките на Европската Унија.

Сепак, таков процес носи и одредени геополитички импликации: потенцијално дополнително дистанцирање на Србија од клучните текови на интеграција во ЕУ, формирање неформално „внатрешно јадро“ на Унијата и продлабочување на перцепцијата за политичка и стратешка маргинализација на Западен Балкан.

Во таков контекст, Србија се соочува со сè посложен предизвик – во исто време да ја зачува воената неутралност, да ја забрза европската интеграција и да се прилагоди на новите регионални блоковски и квазиблок структури кои повторно се обликуваат во европскиот простор.

Стратегија „Србија 2030“ – ориентација кон иднината

Неодамна презентираната стратегија „Србија 2030“ ја одразува јасната амбиција на властите во Белград да ја профилираат земјата како регионален центар на економски и технолошки развој во наредните децении. Документот истовремено артикулира три клучни насоки: продолжување на процесот на европска интеграција со прагматично балансирање на меѓународните партнерства; зајакнување на внатрешната стабилност преку инвестиции во инфраструктура, енергетска безбедност и зачувување на политиката на воена неутралност; и трансформација на економскиот модел базиран на дигитални технологии и развој на вештачка интелигенција.

Сепак, клучните предизвици остануваат – првенствено во доменот на институционалните реформи, неповолните демографски трендови и континуираната геополитичка нестабилност во регионот. Успехот на стратегијата затоа во голема мера ќе зависи од капацитетот на државните институции да спроведат суштински реформи во областа на владеењето на правото, да го подобрат образовниот систем и да ја зајакнат ефикасноста на јавната администрација.

Во овој контекст, стратегијата „Србија 2030“ истовремено претставува ориентација кон иднината, амбициозна визија за развој и сериозен тест за политичката решителност и институционалната зрелост на Србија да ги преведе декларативните цели во мерливи и долгорочни одржливи резултати.

Глобален контекст и размислувања за Западен Балкан

Современите геополитички случувања силно ги обликуваат односите меѓу Србија и Косово. Руската инвазија на Украина ја забрза милитаризацијата на европскиот континент и ги редефинираше безбедносните приоритети, додека растечкото стратешко соперништво меѓу САД и Кина дополнително го преобликува глобалниот баланс на моќ. Во исто време, Европската Унија се обидува да го консолидира сопствениот безбедносен и политички простор во новите геополитички околности.

Во таква рамка, Западниот Балкан повторно се позиционира како област на преклопувачки интереси на големите сили, при што регионалната безбедносна динамика повеќе не може да се гледа изолирано, туку исклучиво низ призмата на поширок глобален контекст.

Новиот воен и безбедносен аранжман меѓу Хрватска, Албанија и Косово не претставува формален воен сојуз моделиран според Балканскиот пакт, но има изразена политичка и психолошка функција на одвраќање и стратешко сигнализирање.

За Србија, овој развој дополнително го зајакнува перцепцијата за стратешка средина и го комплицира балансот меѓу политиката на воена неутралност и процесот на европска интеграција. За Косово, тој истовремено претставува инструмент за зајакнување на меѓународната безбедносна и политичка позиција.

Една од клучните стратешки пораки се однесува на фактот дека Србија сè уште ја гледа својата долгорочна перспектива во членството во Европската Унија, со проекција за можен пристап до 2035 година. Во исто време, претседателот Александар Вучиќ нагласува одредена доза на прагматизам и скептицизам во однос на капацитетот на Европската Унија да донесува големи стратешки одлуки во сегашните околности.

Таквиот пристап укажува на напорот на Белград да ја комбинира европската интеграција со политика на повеќенасочно партнерство. Србија покажува интерес за пристап до единствениот пазар и слободен проток на стоки и луѓе, дури и во сценариото на делумна интеграција пред целосно членство. Заедничкиот повик на српскиот претседател Александар Вучиќ и премиерот Еди Рама за забрзана интеграција на земјите-кандидатки во единствениот пазар на ЕУ и Шенген зоната, без право на вето, е конструктивен предлог што заслужува сериозно разгледување во рамките на Европската Унија.

Оваа позиција го потврдува континуитетот на стратегијата за балансирање помеѓу Европската Унија, Кина, Русија и другите глобални актери, што е основа на доктрината за надворешна политика на Србија со години.

Геополитички реализам и политика на воена неутралност

Стратегијата на Србија јасно ја потврдува нејзината посветеност на политика на воена неутралност, а во исто време развива широк спектар на соработка и со членките на НАТО и со другите меѓународни партнери. Белград се стреми да изгради флексибилни форми на воено-безбедносна соработка, но без формално пристапување кон постојните воени сојузи, со што ќе задржи простор за стратешки маневрирање во сложена меѓународна средина.

Историските паралели со периодот на Јосип Броз Тито можат да се применат само делумно: современиот Балкан повеќе не е простор на ригидна блоковска поделба, туку останува високо чувствителен геополитички простор во кој се испреплетуваат интересите на регионалните актери и глобалните сили.

Во овој контекст, без посилен и покохерентен ангажман на Европската Унија, како и доследно продолжување на дијалогот меѓу Белград и Приштина, постои реална опасност новите безбедносни аранжмани, наместо стабилизација, да придонесат за дополнителна политичка фрагментација и безбедносна поларизација на Западен Балкан.

Меѓународниот институт за блискоисточни и балкански студии (IFIMES) од Љубљана редовно ги следи клучните глобални и регионални процеси, со фокус на трансформацијата на меѓународниот поредок и улогата на стратешките актери. IFIMES делува од 2002 година и е одраз на заедничката реалност и потребата светот да најде заеднички решенија. Заедничките интереси и врските меѓу различните политички групи, нации, религии, светски региони и различни засегнати страни се од суштинско значење. Областа на истражување и работа на Меѓународниот институт IFIMES е Блискиот Исток (Блискиот Исток и Северна Африка) и Балканот (Југоисточна Европа), каде што односите меѓу различните ентитети се дополнително оптоварени со религиозни, етнички, национални и расни основи. Меѓународниот институт IFIMES има посебен советодавен статус при Економскиот и социјален совет ECOSOC/ОН од 2018 година и е исто така издавач на меѓународното научно списание European Perspectives.