ТРИ ДЕЦЕНИИ ОД ТРАГЕДИЈАТА ВО БЕРОВО Девет лица загинаа од удари на гром во манастирот

На 29 август 1996 година, манастирот „Успение на Пресвета Богородица“ кај Берово беше погоден од громови во момент кога во него се наоѓаа илјадници верници. Девет лица загинаа, а повеќе од 50 беа повредени. Триесет години подоцна, трагедијата и понатаму се памети како еден од најцрните денови во поновата историја на Малешевијата. Празничниот ден во манастирот кај Берово во 1996 година започнал како и многу години претходно со молитва, собирање на верниците, средби со роднини и пријатели и традиционална трпеза.

Но, за само неколку минути, празничната атмосфера се претворила во паника и борба за живот. На 29 август, еден ден по празникот Успение на Пресвета Богородица, во манастирскиот простор удриле громови. Девет луѓе ги загубиле животите, а десетици други биле повредени. Оттогаш поминаа три децении, но во Малешевијата и понатаму се поставува истото прашање: што навистина се случи тој ден и зошто трагедијата доби толку силна религиозна и народна димензија?

Празникот што заврши во трагедија

Манастирот „Успение на Пресвета Богородица“ е еден од позначајните духовни центри во Берово. Денешната црква започнала да се гради во 1972 година, а била завршена три години подоцна. Со децении манастирот е место на голем црковно-народен собир по повод празникот Успение на Пресвета Богородица.

Во 1996 година празнувањето било организирано на 29 август. Причината била тоа што 28 август таа година се паднал во среда и ден кој според православната традиција е посен. Традиционалниот народен ручек, кој вклучувал подготовка на месо од јагниња и овци, затоа бил поместен за следниот ден.

Токму оваа одлука подоцна ќе стане основа на едно од најраспространетите народни толкувања на трагедијата. Во Берово почнало да се зборува дека празникот бил „поместен“, дека бил прекршен обичајот и дека трагедијата претставувала Божја казна. За ваквото толкување, сепак, нема доказ.

Тоа останало дел од народното предание и од начинот на кој локалното население се обидувало да најде објаснување за несреќата.

„Сè се случи во пет минути“

Илјадници луѓе тој ден биле во манастирскиот простор. Во близина на местото каде што се одржувала прославата се подготвувала храната, а големи казани биле наредени во редица. Тогаш времето нагло се променило. Едно од сведоштвата што со години се прераскажува е она на Дарко Гајдов, кој во моментот на трагедијата имал само 13 години.

„Сè се случи во пет минути. Небото се затемни, удри гром, истури дожд и се појави сонце“, раскажувал тој години подоцна.

Според неговото сведоштво, громовите не биле само еден удар. Еден од нив ја погодил оградата и продолжил кон оревот, додека друг удрил во просторот каде што биле казаните со храната. Во тие моменти настанала целосна паника. Повредените биле изнесувани од манастирскиот простор и носени кон Брегалница, која тече во близина. Луѓето кои само неколку секунди претходно биле собрани на празничен ручек, одеднаш се нашле во хаос, обидувајќи се да им помогнат на своите најблиски.

Пискотници, паника и борба за спас

Меѓу луѓето кои непосредно го доживеале настанот била и пензионираната беровска новинарка Љубинка Клинчарска. Таа подоцна сведочела дека првиот гром удрил околу 15:05 часот. Во моментот кога започнало невремето, Клинчарска била во црквата. Исплашените луѓе почнале да влегуваат внатре, па во простор наменет за околу стотина лица за кратко време се собрале стотици. Настанала опасност од задушување. Потоа следувале нови удари на гром.

„Настана општа паника. Пискотници се слушаа од сите страни“, се присетувала Клинчарска.

И денес постојат различни податоци за бројот на присутните. Во некои извештаи се споменуваат околу 10.000 до 15.000 луѓе, додека во подоцнежните сведоштва се зборува и за околу 20.000. Без оглед на точната бројка, јасно е дека станувало збор за масовен собир, што ја направило ситуацијата уште покритична.

Девет жртви и повеќе од 50 повредени

Најважниот факт останува непроменет и девет лица го загубиле животот. Бројот на повредените во различни извори варира, од околу 40 до повеќе од 50. МИА во своите сеќавања за трагедијата наведува девет загинати и повеќе од 50 повредени. Зад бројката девет, сепак, стојат девет човечки приказни, девет семејства и животи кои биле прекинати среде празничен ден.

Трагедијата оставила длабока трага во целата Малешевија. Но покрај болката, со текот на годините се развиле и различни толкувања за тоа што се случило.

„Празникот зел курбан“

Едно од најпознатите народни верувања е дека трагедијата била поврзана со поместувањето на празничниот ручек. Некои тврделе дека празникот не требало да се поместува од 28 на 29 август заради подготовката на мрсна храна. Други велеле дека „празникот зел курбан“. Трети трагедијата ја толкувале како Божја казна. Но постои суштинска разлика меѓу народното верување и официјалниот црковен став. Нема официјален став на МПЦ-ОА дека деветте лица загинале затоа што Бог ги казнил верниците.

Прашањето за курбанот

Токму традиционалниот курбан станал една од најконтроверзните теми поврзани со трагедијата. Во текст објавен во црковното списание „Огледало“ се критикува практиката на крвни жртви и се опишува како пагански обичај кој со текот на времето станал дел од одредени народни традиции. Слични ставови се пренесуваат и во сведоштвата објавени во книгата „Плачеше цела Малешевија“.

Но критиката на практиката на курбан не значи и потврда дека трагедијата во Берово била Божја казна. Токму ова разграничување е важно и денес – едно е црковното преиспитување на одреден народен обичај, а сосема друго е тврдењето дека природна несреќа била директна Божја казна. За второто нема докази.

Дали казаните го привлекле громот?

Со трагедијата со години се поврзува и присуството на големите метални, односно бакарни казани во кои се подготвувала храната. Очевидците не се целосно согласни ниту околу бројот на громовите. Некои сведоштва зборуваат за три удари, други за два. Се споменува дека еден гром удрил во оградата и дрвото, а друг во просторот со казаните.

Но тврдењето дека бакарот сам по себе го „привлекол“ громот не може да се смета за научно објаснување без стручна анализа на конкретните атмосферски и теренски услови. Она што е неспорно е дека луѓето се наоѓале на отворен простор, во близина на дрвја, метални предмети и вода, во услови на грмотевичко невреме.

Таквата комбинација може да биде исклучително опасна.

Кога природната несреќа станува мистерија

Можеби најголемата „мистерија“ околу Беровската трагедија не е самиот гром. Природниот феномен има свое научно објаснување. Она што со години го одржува интересот е начинот на кој трагедијата добила религиозно и народно значење. Девет луѓе загинале на празник посветен на Богородица. Само еден ден претходно бил празникот, а традиционалниот ручек бил поместен поради посниот ден.

За едни, тоа било Божја казна. За други, предупредување. За трети, празникот „зел курбан“. За науката, станува збор за природна несреќа предизвикана од удар на гром. Но за семејствата на загинатите, ниту едно од овие објаснувања не може да ја врати изгубената личност.

Книгата што ја зачува приказната

Еден од најзначајните извори за реконструкција на трагедијата е книгата „Плачеше цела Малешевија“, која една година по несреќата ја објавиле Љубинка Клинчарска и новинарот Васил Маневски. На речиси 200 страници се собрани факти, фотографии, биографии на загинатите, како и разговори со свештени лица и научни работници.

Книгата претставува важно сведоштво за настанот и за начинот на кој трагедијата била доживеана во Малешевијата. Клинчарска со години укажувала дека во јавноста премногу се зборувало за мистеријата, а премалку за луѓето кои ги загубиле животите. И токму тоа можеби е најважниот дел од целата приказна.

Празникот продолжи, но споменот остана

Трагедијата не го прекинала празнувањето на Голема Богородица. Манастирот повторно ги отворил вратите за верниците, а традицијата на собирање продолжила. Сепак, трагедијата останала трајна сенка врз празникот.

На 25-годишнината од несреќата, во 2021 година, традиционалниот народен ручек не бил организиран. Одлуката била донесена во консултација со здравствените и црковните власти. Црквата била отворена за верниците кои сакале да се помолат и да запалат свеќа.

Триесет години подоцна

Триесет години по црниот 29 август 1996 година, манастирот повторно е место на молитва и собирање. Повторно доаѓаат верници. Повторно се одбележува празникот. Но за оние кои ја паметат 1996 година, Голема Богородица никогаш повеќе не е само празник. Таа е и ден на сеќавање. Девет луѓе дошле на место на молитва и празнување и никогаш не се вратиле дома.

Дали трагедијата била Божја казна? Нема доказ за тоа. Дали била предупредување? Тоа останува прашање на вера и лично толкување. Дали била природна несреќа? Тоа е најдиректното фактографско објаснување – громови удриле во просторот каде што се наоѓале верниците.

Но можеби најдостоинствениот начин да се зборува за трагедијата три децении подоцна не е повторно да се бара сензационален одговор на прашањето дали Бог „казнил“ некого. Туку да се запомнат деветте жртви, нивните семејства и сите преживеани кои тој ден за само неколку минути виделе како празникот се претвора во трагедија.

Зашто громот може да се објасни. Жртвите можат да се избројат. Но болката на оние кои тој ден загубиле близок човек останува нешто што не може да се измери. За нив, 29 август 1996 година не е мистерија. Тоа е денот кога животот им се подели на „пред“ и „потоа“.