Како се разви длабоката демократска криза во Албанија: 21 април 2008 година сè уште ја обликува нејзината политичка реалност

Колумна, Национал
Амбасадор проф. д-р Арбен Цици
Втоник, 03 ноември 2026 година

Она што го доживува Албанија денес не е само криза на моќта. Тоа е криза на политичкиот систем кој со години работел на концентрација на моќ, ограничувајќи ја политичката конкуренција и дистанцирајќи ги граѓаните од процесот на донесување одлуки.

Корените на оваа криза, во значителна мера, можат да се пронајдат наназад до 21 април 2008 година, кога уставните амандмани, усвоени во последен момент, фундаментално ја променија архитектурата на политичкото претставување во Албанија.

На тој ден, не стануваше збор само за промена на неколку членови од Уставот. Правилата на политичката игра се променија. И кога оние што ја држат власта се во позиција да ги променат и правилата што го регулираат нејзиното спроведување, првото прашање мора да биде сосема јасно: кој доби поголема моќ, а кој ја изгуби можноста да ја држи таа моќ под контрола?

Одговорот нè води до проблем што станува сè потешко да се игнорира: концентрацијата на моќ во рацете на партиските лидери, слабеењето на парламентот како институција за надзор и појавата на систем во кој граѓаните гласаат, но не секогаш имаат вистинска можност да одлучат кој ќе ги претставува.

За да ја разбереме оваа криза, треба да погледнеме не само на начинот на кој се води земјата, туку и на правилата што одредуваат кој влегува во политиката, кој донесува одлуки, кој врши надзор и колку моќ имаат граѓаните да го променат системот.

1. 2008: Кога политичките партии станаа помоќни од нивните избрани претставници

Уставните измени од 21 април 2008 година беа усвоени со консензус на двете главни политички сили во Албанија во тоа време: Демократската партија, предводена од Сали Бериша, и Социјалистичката партија, предводена од Еди Рама.

Реформата не беше само резултат на вообичаениот конфликт меѓу владејачкото мнозинство и опозицијата. Таа беше поддржана од две партии што ги претставуваа главните пола на политичката моќ во Албанија. И покрај несогласувањата околу управувањето со државата, тие постигнаа договор за промена на основните правила на политичко претставување.

Транзицијата кон регионален пропорционален изборен систем со затворени листи донесе фундаментална промена во односот помеѓу избраните претставници и политичката моќ, зголемувајќи ја важноста на политичките партии и нивните лидери во процесот на избор на кандидати за пратеници.

Во функционална демократија, пратениците треба да ги претставуваат граѓаните, да ги остваруваат своите мандати независно и да ја повикуваат владата на одговорност. Меѓутоа, кога кандидатурата, политичкиот напредок и идните изборни перспективи зависат во голема мера од одлуките на партиското раководство, се создава форма на зависност што може да ја поткопа таа улога.

Ова е еден од најсериозните проблеми со кои се соочува политичкиот модел на Албанија: Парламентот делува сè помалку како институција што ја надгледува извршната власт, а сè повеќе како механизам за поддршка на одлуките на парламентарното мнозинство управувано од партиското раководство.

Ова не значи дека секој пратеник ја изгубил својата независност, ниту дека секоја одлука во парламентот е диктирана лично од лидерот на партијата. Ова значи дека системот создава силни стимулации за послушност кон партиската хиерархија, правејќи ја политичката независност „скапа“ – односно, потешка за одржување.

Демократијата слабее не само кога законот е прекршен. Таа слабее и кога институционалните правила и политичките практики ги одвраќаат избраните претставници од користење на слободата и преземање одговорност, што се вредности што нивните мандати треба да ги гарантираат.

2. Партиски лидер: Од политичко водство до концентрација на моќ

Во функционална демократија, партискиот лидер стои на чело на политичката организација. Лидерот мора да ја добие поддршката од членовите на партијата, да се соочи со внатрешна конкуренција, да биде одговорен за политичките резултати и да се повлече кога ќе ја изгуби довербата во своето водство.

Меѓутоа, во Албанија се вкорени силна тенденција кон персонализација на партиската моќ. Партискиот лидер повеќе не е само лице кое управува со организацијата. Тој стана главен пат до парламентарна функција, политички напредок и распределба на можностите во рамките на партијата. Кога таквата контрола се комбинира со строга парламентарна дисциплина и слаба внатрешна демократија, се создава опасен однос: членовите на парламентот зависат од партијата, партијата зависи од својот лидер, а донесувањето одлуки станува концентрирано во сè потесен круг на луѓе.

Тоа е модел на персонализирана политичка моќ кој се вкорени во Албанија. Во таков систем, институциите сè уште постојат, парламентот заседава, се донесуваат закони и се одржуваат избори. Сепак, клучното прашање е: дали овие институции поседуваат автономија потребна за ограничување на моќта или ризикуваат да служат првенствено за легитимирање на одлуките донесени на друго место? Демократијата не може да се мери само со постоењето на избори. Таа мора да се мери и со реалната можност да се предизвикаат оние на власт, да се води натпревар во рамките на политичките партии и да се повикува владата на одговорност.

Кога овие можности се намалени – како што се случи во Албанија – изборите можат да продолжат да се одржуваат, а во исто време квалитетот на демократијата трпи сериозна штета.

3. Две главни партии и затворањето на политичкиот систем

Политичкиот систем на Албанија се карактеризира со значајни предности што ги уживаат двете главни партии во политичката игра. Не станува збор само за тоа колку партии имаат места во парламентот. Станува збор за тоа како функционира системот и дали постојат реални можности за натпревар во него. Кога големите партии имаат силна контрола врз изборот на кандидати, имаат развиени организациски структури на национално ниво, имаат значителни ресурси и вршат значително влијание врз политичката агенда, новите партии се соочуваат со сериозни пречки за влегување на политичката сцена.

Регионалниот пропорционален систем не ги исклучува автоматски помалите партии од претставничките тела, ниту пак самиот по себе докажува постоење на траен договор меѓу двете главни партии. Сепак, меѓусебното дејствување на изборните правила, внатрепартиската контрола и нееднаквиот пристап до ресурси може да го отежни појавувањето на нови политички алтернативи и етаблирањето како кредибилни конкуренти. Ова создава демократски парадокс.

На граѓаните им се кажува дека имаат слобода на избор, но алтернативите што би можеле да станат навистина конкурентни се ограничени. На граѓаните им се кажува дека можат да ја казнат владата на избори, а опозицијата можеби нема да понуди убедливо отстапување од истиот модел на персонализирана моќ и внатрепартиска контрола. На граѓаните им се кажува дека промените доаѓаат преку избори, а сепак, промената на името на чело на институциите не гарантира промена во начинот на кој се врши моќта. На граѓаните им се кажува дека слободните избори се средство со кое можат да ги отстранат оние на власт и да изградат држава. Сепак, во Албанија, изборите премногу често не доведоа до институционални промени потребни за зајакнување на државата и воспоставување јавна одговорност.

Кога политичките алтернативи не нудат кредибилни институционални промени, промената на владата може да значи само замена на поединци на позиции, без промена на самиот систем, што создава исти проблеми одново и одново. Токму тука лежи суштината на кризата на политичката репрезентација во Албанија: незадоволството од владата е големо и оправдано, но недовербата во начинот на кој функционира целата политичка класа може да биде уште подлабока.

4. Премиер и концентрација на извршната власт

Уставните измени од 2008 година, исто така, влијаеја на механизмите што ги регулираат односите меѓу државните институции, вклучувајќи го и методот на избор на претседател и односот меѓу извршната власт и парламентот.

Не би било точно да се тврди дека Уставот му дал апсолутна власт на премиерот. Албанија остана парламентарна република, со институции и уставни процедури формално дизајнирани да ја ограничат моќта на владата. Проблемот, сепак, оди подлабоко од самата законска формулација. Иако апсолутната власт можеби не постои во текстот на Уставот, концентрацијата на моќ може да стане практична реалност кога механизмите за надзор не функционираат правилно.

Ако премиерот контролира парламентарно мнозинство, каде што тоа мнозинство ја следи партиската хиерархија, а пратениците имаат малку простор за несогласување, парламентарниот надзор врз владата може значително да ослабне – понекогаш до тој степен што е речиси целосно неефикасен. Ако институциите задолжени за надзор немаат доволна независност, авторитет или капацитет, повикувањето на извршната власт на одговорност станува сè потешко.

Премиерот не треба да го менува Уставот секој ден за да ја концентрира моќта. Доволно е што институциите, чија цел е да поставуваат ограничувања, немаат независност, волја или капацитет ефикасно да го сторат тоа.

Ова е клучниот институционален проблем со кој се соочува Албанија: јазот помеѓу формалното постоење на механизмите за демократска контрола и нивната вистинска примена во пракса.

5. Претседател: Проширување на парламентарното мнозинство и извршната власт

Една од најзначајните слабости на механизмот за избор на претседател во Албанија е ризикот дека нема да произведе гарант на Уставот и демократските рамнотежи, туку претседател кој е институционално ограничен и политички зависен од мнозинството што го избрало, со што во суштина станува фигура потчинета на политичката волја на тоа мнозинство.

Кога шефот на државата е избран по волја на парламентарното мнозинство, а потоа се однесува како да е должен да ги следи политичките преференции на тоа мнозинство, таа институција ризикува да го изгуби своето уставно значење на постоење. Сегашниот претседател е живописен пример за овој проблем. Тој не ја покажа убедливо способноста да се издигне над логиката на спротивставените политички фракции и да ја преземе улогата на институционална фигура која работи надвор од теснопартиските интереси.

Сепак, методот на избор не објаснува сè. Личниот интегритет, карактерот и подготвеноста за вршење на уставните овластувања се исто така од клучно значење. Начинот на кој се извршува функцијата е подеднакво важен како и механизмот со кој се избира носителот на таа функција. Во такви околности, постои ризик институцијата претседател да не се перцепира како симбол на национално единство и чувар на уставната рамнотежа, туку како институција ограничена од интересите на политичкото мнозинство.

Претседателот не треба да биде продолжение на парламентарното мнозинство кое го избрало. Оваа функција треба да се извршува со непристрасност, интегритет и институционална одговорност.

За време на својот мандат, претседателот не успеа убедливо да се профилира како независна и непристрасна национална личност која ужива почит од двете страни на политичката поделба, ниту пак покажа институционално достоинство потребно за да придонесе за решавање на длабоката криза што моментално ја потресува Албанија.

6. Кога пратениците се плашат од лидерот на партијата повеќе отколку од гласачите

Ова е една од најпроблематичните последици што можат да произлезат од затворените партиски листи. Во функционална демократија, членовите на парламентот треба да имаат силни стимулации да бидат одговорни пред граѓаните. Тие треба да го земат предвид јавниот интерес, квалитетот на законот и последиците од нивните одлуки.

Меѓутоа, кога политичката кариера првенствено зависи од позиција на изборната листа доделена од лидер на партија, тие приоритети можат да се променат. Наместо да прашуваат: „Што очекуваат моите избирачи од мене?“, претставникот може да почне да прашува: „Што очекува лидерот на партијата од мене?“

Наместо да се спротивстави на лоша одлука, претставникот може да избере да молчи. Кога избраните претставници имаат посилни стимулации да ги слушаат своите партиски лидери отколку да одговараат пред граѓански суд, врската помеѓу гласањето и политичката одговорност слабее. А кога таа врска слабее, граѓаните почнуваат да се чувствуваат исклучени од процесот на донесување одлуки. Тие гласаат, но не се чувствуваат претставени. Тие бараат одговорност и протестираат, но се соочуваат со систем во кој одговорноста е распределена меѓу институциите, партиите и поединците, што го отежнува утврдувањето кој е всушност одговорен за донесените одлуки.

Токму вака се продлабочува кризата на претставување во Албанија.

7. Социјални последици: емиграција, корупција и губење на надежта

Политичката криза не останува ограничена во ѕидовите на парламентот, кабинетот на претседателот или независните институции. Таа влијае на економијата, општеството и секојдневниот живот на албанските граѓани.

Кога луѓето веруваат дека напредокот зависи повеќе од политичките врски отколку од способностите, кога непотизмот се перцепира како нормална појава во јавните институции и кога се чини дека можностите се резервирани за оние блиски до власта, довербата во правдата и еднаквите можности е поткопана. Кога младите луѓе не гледаат реална можност да изградат кариера врз основа на заслуги, некои бараат можности во странство.

Кога претприемачите веруваат дека успехот зависи од близината до оние на власт, економската конкуренција страда. Кога корупцијата не е веродостојно казнувана, граѓаните губат доверба во фактот дека законот важи подеднакво за сите. Кога политичките партии се перцепираат како затворени организации, способните луѓе можат да ја напуштат политиката или целосно да се откажат од идејата за учество во неа.

Секако, емиграцијата, корупцијата, економската нееднаквост и институционалната слабост имаат повеќе историски, економски и социјални причини. Тие не можат да се припишат на една уставна реформа. Сепак, амандманите од 2008 година придонесоа за создавање политичка рамка во која концентрацијата на моќ и слабеењето на одговорноста би можеле да се зајакнат меѓусебно, поттикнувајќи чувство на политичка недопирливост и ароганција што често ја придружува.

Така, моделот на претставување е важен затоа што одредува колку лесно граѓаните можат да ги оспорат погрешните одлуки и да ги повикаат на одговорност оние на власт. Тој, исто така, влијае на тоа колку ефикасно функционираат демократијата, одговорноста и транспарентноста во пракса.

Кога овие демократски механизми не функционираат ефикасно, проблемите се акумулираат, што ги тера граѓаните да се чувствуваат сè понемоќни да ги решат преку редовни институционални канали и тие стануваат посклони да се прибегнуваат кон легитимниот механизам на јавни протести.

Општеството не губи надеж само кога станува посиромашно. Исто така, губи надеж кога луѓето почнуваат да веруваат дека напорната работа, способноста и чесноста не се доволни за да ги променат нивните животни околности. Такво е денешното албанско општество.

8. Политички непотизам и маргинализација на квалификувани поединци

Кога моќта станува персонализирана и политичките партии се затворени за внатрешна конкуренција, се создаваат услови во кои политичката лојалност се цени повеќе од професионалната способност. Во таков систем, на поединците со компетентност, интегритет и нови идеи може да им биде тешко да напредуваат во политичката хиерархија освен ако не ја уживаат поддршката од партиските лидери. Од друга страна, оние кои одржуваат блиски врски со центарот на моќ можат да уживаат во значителни предности. Тоа создава маѓепсан круг.

Политичките партии стануваат помалку отворени за нови идеи. Внатрешната конкуренција слабее. Донесувањето одлуки станува концентрирано во рацете на партискиот лидер и тесен круг соработници, без разлика дали станува збор за владејачкото мнозинство или опозицијата. Грешките се повторуваат затоа што оние кои би можеле да ги оспорат немаат доволно влијание или се исклучени од процесот на донесување одлуки. Кога лојалноста и сервилноста се наградуваат повеќе од способноста и интегритетот, политиката ризикува да ги изгуби токму луѓето кои би можеле да ја подобрат. Следствено, граѓаните почнуваат да ја перцепираат политиката како сфера резервирана за ограничена група лидери и нивните поддржувачи. Токму затоа внатрепартиската демократија не е организациски луксуз. Таа е фундаментален услов за демократијата во целата земја.

Доколку партиите кои се стремат да управуваат со државата не гарантираат конкуренција, транспарентност и одговорност во рамките на своите организации, тие ризикуваат да го копираат истиот модел во јавните институции. Токму ова се случи во Албанија.

9. Зошто денешното граѓанско востание е нешто повеќе од само борба против владата

Кога јавното незадоволство е насочено против владата, политичкото решение може да изгледа релативно едноставно: избори, промена на владата и ново мнозинство. Меѓутоа, кога незадоволството е насочено против начинот на кој функционира целиот политички систем, кризата е од поинаква природа.

Граѓаните повеќе не прашуваат само дали сегашната влада треба да си замине од функцијата. Тие се прашуваат дали политичките партии се способни да обезбедат вистинска застапеност. Тие се прашуваат дали парламентот може да ја држи владата одговорна. Тие се прашуваат дали изборите можат да донесат фундаментални промени или само да ги заменат луѓето на позиции на моќ. Тие се прашуваат дали судството, јавната администрација и државните институции служат на јавниот интерес или се под влијание на политичките интереси. Токму затоа спротивставувањето на владата може да се претвори во спротивставување на целиот модел на управување.

Доколку дел од општеството заклучи дека ниту владата ниту опозицијата не нудат убедлив пат за промена, кризата не може да се реши со едноставно заменување на едното со другото. Правилата и практиките што го отежнуваат контролирањето на власта и дозволуваат таа да биде концентрирана во рацете на малкумина, исто така, мора да се променат.

Ова не значи дека сите политички партии се исти, дека владата и опозицијата секогаш носат еднаква одговорност, ниту дека секој протест изразува ист политички став. Владата носи директна и посебна одговорност бидејќи има и должност и институционални механизми за решавање на економски, социјални и финансиски проблеми, зачувување на владеењето на правото и зајакнување на јавната доверба.

Дејствијата на властите директно влијаат на тоа дали ризикот од социјални поделби ќе се продлабочи или намали и дали ситуацијата ќе ескалира во отворен конфликт со потенцијално катастрофални последици за општеството. За жал, овој ризик во моментов не се намалува во Албанија. Кога кризата на довербата ќе стане системска, ниедна политичка сила не може да бара доверба само со тоа што ќе се претстави како противник на владата. Таа мора конкретно да покаже што има намера да промени во начинот на кој ја врши власта и како ќе го ограничи сопствениот авторитет.

Опозиција чија единствена цел е да ја преземе власта не е нужно одговор на системска криза. Одговорот мора да биде политичка и институционална алтернатива што прифаќа јасни правила, независен надзор и еднаква одговорност за сите на власт.

Што мора да се промени?

Кризата бара фундаментални промени. Решението подразбира враќање на држава чии институции служат на јавниот интерес, а не на политичкиот опстанок на оние на власт – држава која, во очите на многу граѓани, е практично отуѓена од нив поради концентрацијата на моќ што следеше по уставните измени од 21 април 2008 година.

Уставот не смее да биде договор дизајниран да го зачува политичкиот опстанок на елитата. Тој мора да гарантира дека ниедна политичка елита не може да стане неодговорна. Сепак, токму ова е опасноста што политичкиот развој на Албанија по 21 април 2008 година ја донесе на виделина.

Кога зборуваме за кризата на албанската демократија денес, мора да ја погледнеме пошироката слика – надвор од рамката на сегашната влада, најновиот скандал или најновиот протест. Мора да го анализираме политичкиот модел што ги поврзува овие настани и го обликува односот меѓу граѓаните и властите.

Проблемот не е само кој владее денес. Проблемот е дали граѓаните имаат вистинска можност да одлучат кој ги претставува, кој ќе владее со нив утре, како се врши надзорот врз вршењето на власта и како демократски можат да бидат отстранети оние кои повеќе не ѝ служат на јавноста.

Меѓународниот институт за блискоисточни и балкански студии (IFIMES) од Љубљана редовно ги следи клучните глобални и регионални процеси, со фокус на трансформацијата на меѓународниот поредок и улогата на стратешките актери. IFIMES делува од 2002 година и е одраз на заедничката реалност и потребата светот да најде заеднички решенија. Заедничките интереси и врските меѓу различните политички групи, нации, религии, светски региони и различни засегнати страни се од суштинско значење. Областа на истражување и работа на Меѓународниот институт IFIMES е Блискиот Исток (Блискиот Исток и Северна Африка) и Балканот (Југоисточна Европа), каде што односите меѓу различните ентитети се дополнително оптоварени со религиозни, етнички, национални и расни основи. Меѓународниот институт IFIMES има посебен советодавен статус при Економскиот и социјален совет ECOSOC/ОН од 2018 година и е исто така издавач на меѓународното научно списание European Perspectives.

Дипломатија на малите држави во ерата на геополитичка фрагментација