Дипломатија на малите држави во ерата на геополитичка фрагментација
Во свет сè повеќе обележан со геополитичка фрагментација, Мускат процесот нуди важна лекција: малите држави можеби немаат моќ да го одредат меѓународниот поредок, но тие можат да поседуваат дипломатски капацитет да помогнат во спречувањето на колапсот на тој поредок.
Колумна, Национал
Олга Алгајерова, поранешен потсекретарка на Обединетите нации и извршна секретарка на Економската комисија на ОН
за Европа (UNECE); генерална директорка на Глобална академија за идно управување (GAFG) и член на Советодавниот одбор на ИФИМЕС
Четврток, 29 октомври 2026 година
Во време кога меѓународната дипломатија е под екстремен притисок, предложениот Мускатски процес – инициран од Групата на пријатели на процесот заслужува силна и одржлива поддршка. Неговата вредност лежи не само во можноста за постигнување одреден политички договор, туку и во зачувувањето на каналот за дијалог меѓу земјите од Советот за соработка во Заливот (GCC), Иран и Ирак во текот на целиот кризен циклус – од превенција и рано предупредување, преку ескалација и криза, до деескалација, стабилизација и, конечно, политичко решение.
Кризниот циклус треба да се разбере како повеќе од политички или безбедносен феномен. Секоја голема геополитичка криза генерира циклус на економска криза. Растечките тензии ја зголемуваат неизвесноста; неизвесноста влијае на инвестициите, трговијата и финансиските пазари; прекините во снабдувањето со енергија, транспортот и синџирите на снабдување ги зголемуваат трошоците; а економскиот притисок, пак, може да ја зголеми политичката нестабилност. Безбедносните и економските ризици затоа меѓусебно се зајакнуваат.
Во меѓународен систем кој сè повеќе се обликува од конкуренцијата меѓу големите сили, помалите држави понекогаш се сметаат првенствено како приматели на меѓународни одлуки. Процесот Мускат го покажува спротивното: помала држава може да биде важен снабдувач на меѓународна безбедност и дипломатска стабилност.
Оман е особено убедлив пример. Неговото влијание не произлегува од воена моќ или економска големина споредлива со најголемите глобални актери. Тоа доаѓа од доверба, кредибилитет, конзистентност и способност за одржување односи преку политички поделби. Оман покажа дека дипломатското влијание може да се изгради преку доверба, а не преку принуда.
Ова е важна лекција за поширокиот меѓународен систем. Помалите држави понекогаш можат да создадат дипломатски простор што поголемите сили не можат. Големите сили често имаат стратешки интереси, сојузи и политички очекувања што можат да го отежнат директното медијација. Помала, кредибилна и релативно сигурна држава може да има поголема слобода на комуникација со сите страни без да изгледа дека бара доминација.
Големите ги јадат малите, но брзите се спротивставуваат на бавните
Помалите држави можат да придонесат во секоја фаза од кризата:
Во фазата на превенција, тие можат да обезбедат канали за рано предупредување и да одржуваат контакти што може да бидат политички тешки за одржување за поголемите сили.
За време на ескалацијата, тие можат да овозможат дискретна комуникација и да им помогнат на страните да истражат можни компромиси без да бараат итни јавни отстапки.
Во самата фаза на кризата, тие можат да дејствуваат како сигурни медијатори, способни да пренесат итни пораки и да го намалат ризикот од погрешна проценка.
За време на деескалацијата, тие можат да го олеснат градењето доверба и да помогнат привремените нарушувања да се претворат во потрајни аранжмани.
А за време на стабилизацијата и закрепнувањето, тие можат да ја поддржат обновата на економските врски, трговијата, инвестициите и регионалната соработка.
Економската димензија е особено важна. Геополитичките кризи не остануваат ограничени на дипломатски простории. Тие влијаат на цените на енергијата, поморскиот транспорт, осигурувањето, инвестициите, синџирите на снабдување и довербата на потрошувачите. Последиците можат брзо да станат глобални.
За земја како Оман, сместена на стратешки клучната раскрсница на Заливот, Индискиот Океан и поширокиот Блиски Исток, регионалната стабилност има директна економска димензија. Но, улогата на Оман оди подалеку од заштитата на сопствените интереси. Со тоа што помага да се намали веројатноста за ескалација, Оман придонесува за стабилноста на пошироките трговски и енергетски мрежи од кои зависат многу земји.
Ова илустрира важен принцип: економската меѓузависност може да биде и ранливост и инструмент за мир. Кога земјите ќе ги сфатат економските трошоци од конфронтацијата, заедничките интереси можат да создадат стимулации за воздржаност. Регионалните дипломатски процеси можат да помогнат во преведувањето на овие заеднички интереси во практична соработка.
Затоа, „Процесот Мускат“ би претставувал нешто повеќе од само преговори. Тој е пример за тоа како дипломатијата на малите држави може да придонесе кон глобалното управување.
Ваквите придонеси често се највредни токму затоа што се тивки, долгорочно ориентирани и, пред сè, неконфронтациски.
Пошироката лекција е дека меѓународната дипломатија треба да се движи од модел кој исклучиво се фокусира на одговор на кризи кон модел кој ги опфаќа сите кризни димензии, интегрирајќи ги политичките, безбедносните и економските димензии. Не треба само да се прашуваме како да реагираме кога ќе избувне криза, туку и како да ги препознаеме ризиците порано, да спречиме ескалација, да ги заштитиме економските врски, да ги одржиме енергетските и трговските текови, да ја намалиме конфронтацијата, да ги стабилизираме погодените економии и да создадеме услови за одржливо закрепнување. Процесот Мускат би можел да го отелотвори овој пристап.
Затоа, неговата стратешка вредност е и политичка и економска – а неговиот успех покажува дека дипломатското влијание не мора нужно да одговара на големината на една земја. Во одредени околности, способноста за слушање, комуникација со сите страни и градење доверба може да биде повредна од самата моќ.
Затоа, меѓународната заедница треба да го поддржи Мускат процесот, почитувајќи го неговиот препознатлив омански карактер и нагласувајќи ја дискрецијата. Оман треба да се гледа не само како домаќин или медијатор, туку и како пример за конструктивната улога што помалите држави можат да ја играат во меѓународен систем кој станува сè пофрагментиран.
Стратешката цел треба да биде јасна: спречување на кризи каде што е можно; управување со нив кога е потребно; намалување на тензиите кога кризите стануваат акутни; заштита на економските врски; обезбедување стабилизација по кризата; и користење на дипломатијата на помалите земји, кои уживаат доверба, така што вратата кон политичко решение останува отворена.
Во свет сè повеќе обележан со геополитичка фрагментација, Мускат процесот нуди важна лекција: малите држави можеби немаат моќ да го одредат меѓународниот поредок, но тие можат да поседуваат дипломатски капацитет да помогнат во спречувањето на колапсот на тој поредок.
Меѓународниот институт за блискоисточни и балкански студии (IFIMES) од Љубљана редовно ги следи клучните глобални и регионални процеси, со фокус на трансформацијата на меѓународниот поредок и улогата на стратешките актери. IFIMES делува од 2002 година и е одраз на заедничката реалност и потребата светот да најде заеднички решенија. Заедничките интереси и врските меѓу различните политички групи, нации, религии, светски региони и различни засегнати страни се од суштинско значење. Областа на истражување и работа на Меѓународниот институт IFIMES е Блискиот Исток (Блискиот Исток и Северна Африка) и Балканот (Југоисточна Европа), каде што односите меѓу различните ентитети се дополнително оптоварени со религиозни, етнички, национални и расни основи. Меѓународниот институт IFIMES има посебен советодавен статус при Економскиот и социјален совет ECOSOC/ОН од 2018 година и е исто така издавач на меѓународното научно списание European Perspectives.
