28 ЈУЛИ 1914: ЕДЕН КУРШУМ ГО ЗАПАЛИ СВЕТОТ Една година подоцна Македонија стана бојно поле

На 28 јули 1914 година, точно еден месец по атентатот врз австроунгарскиот престолонаследник Франц Фердинанд во Сараево, Австроунгарија ѝ објавила војна на Кралството Србија. Со тоа започнал конфликт кој за само неколку недели ќе прерасне во глобална војна и ќе однесе повеќе од 16 милиони животи. Истата вечер, австроунгарската артилерија го гранатирала Белград од правец на Земун, означувајќи го почетокот на една од најкрвавите епохи во модерната историја. Војната траела повеќе од четири години, а животот го загубиле над 9 милиони војници и околу 7 милиони цивили. Но, она што започнало како конфликт меѓу Австроунгарија и Србија, набрзо се претворило во светска војна. Само една година подоцна, борбите се прошириле и на територијата на денешна Македонија, каде што ќе се формира еден од најзначајните фронтови во Првата светска војна.

Патот до војната започнал на 28 јуни 1914 година, кога Гаврило Принцип, припадник на „Млада Босна“, го извршил атентатот врз Франц Фердинанд при неговата посета на Сараево. Атентатот предизвикал голема дипломатска криза. Австроунгарија ѝ поставила на Србија ултиматум со десет барања, од кои дел биле неприфатливи за српската влада. По одбивањето на дел од условите, Виена на 28 јули 1914 година ѝ објавила војна на Србија. Поради сложениот систем на сојузи, локалниот балкански конфликт брзо се проширил. Русија застанала зад Србија, Германија ја поддржала Австроунгарија, а потоа во војната се вклучиле Франција и Велика Британија. Така се формирале двата големи воени блока – Антантата, предводена од Русија, Франција и Велика Британија, и Централните сили, во кои биле Германија, Австроунгарија, Отоманската Империја и Бугарија.

До крајот на 1915 година, воениот пламен се пренел и на Балканот. На територијата на Македонија бил формиран Македонскиот, односно Солунскиот фронт. Фронтот се протегал од Охридското Езеро, преку планинските масиви Баба и Ниџе, па долж реката Места до Струмскиот Залив на Егејското Море. На оваа линија се судриле силите на Антантата – француски, српски, британски, италијански и грчки единици со германските и бугарските сили. Борбите траеле речиси три години, сè до големата офанзива во септември 1918 година. Една од најжестоките битки се водела на Кајмакчалан во септември 1916 година. Во борбите, кои траеле од 12 до 30 септември, загинале илјадници војници од двете страни. По офанзивата на француско-српските сили, бугарско-германските единици се повлекле, а на 19 ноември 1916 година силите на Антантата влегле во Битола.

Војната оставила длабоки последици врз населението. Битола, Дојран и Гевгелија со месеци биле изложени на артилериски напади, а делови од градовите биле сериозно оштетени или целосно разурнати. Илјадници цивили биле принудени да ги напуштат своите домови, додека голем број жители биле мобилизирани за изградба на ровови, патишта и за транспорт на воена опрема. По влегувањето на Бугарија во војната, следувала масовна мобилизација на населението. Во рамките на бугарската армија била формирана 11. Македонска дивизија, во која, според историските проценки, служеле повеќе од 33.000 Македонци. Вкупната мобилизација во регионот опфатила околу 120.000 луѓе, додека српските и грчките власти мобилизирале дополнителни десетици илјади жители. Според одредени историски проценки, во текот на Првата светска војна животот го загубиле околу 50.000 македонски војници и цивили.

Повеќе од еден век подоцна, долж поранешната линија на Солунскиот фронт, на потегот Дојран – Битола – Охрид, сè уште можат да се најдат остатоци од воените дејствија. Ровови, утврдувања, бункери и други воени позиции остануваат како неми сведоци на времето кога територијата на Македонија била едно од главните боишта на Првата светска војна.

Првата светска војна завршила на 11 ноември 1918 година, кога стапило во сила примирјето меѓу завојуваните страни. Последиците биле огромни. Повеќе од 16 милиони луѓе ги загубиле животите, а политичката карта на Европа била целосно променета. Се распаднале четири големи империи – Австроунгарската, Германската, Руската и Отоманската. На нивно место се појавиле нови држави и нови граници, но и нови политички и етнички тензии. Само две децении подоцна, тие нерешени прашања и новите конфликти ќе придонесат за избувнувањето на уште една, уште поголема светска војна.