Република Казахстан: Од Декларација за државен суверенитет до статус на средна сила за 36 години
Казахстан влегува во нова фаза од својата историја, потпирајќи се на стекнатото искуство, економскиот потенцијал и човечкиот капитал.
Анализа, Национал
Меѓународен институт за Блискоисточни и Балкански студии
Вторник, 20 октомври 2026 година
На 25 октомври, Казахстан го слави Денот на Републиката, национален празник од посебно историско значење за формирањето на модерната казахстанска државност. На тој ден во 1990 година, беше усвоена Декларацијата за државен суверенитет на Казахстанската Советска Социјалистичка Република, што претставуваше значајна политичка и правна пресвртница на патот кон независност. Триесет и шест години подоцна, принципите утврдени во Декларацијата – суверенитет, територијален интегритет, автономија и одговорност за сопствената иднина – продолжуваат да го обликуваат стратешкиот развој на Казахстан.
За Казахстан, овој датум не е само можност да се размисли за корените на модерната државност, туку и да се размисли за досегашниот пат, да се проценат постигнатите резултати и да се утврдат приоритетите за понатамошен развој. Во време на длабоки промени во меѓународните односи, забрзан технолошки напредок и растечка меѓузависност меѓу државите, способноста на една земја да ги утврди своите национални приоритети, постојано да ја модернизира својата економија и да ја зајакне довербата на меѓународните партнери добива посебно значење.
Историски избори и формирање на државност
Декларацијата за државен суверенитет, усвоена на 25 октомври 1990 година, беше еден од клучните документи што ги поставија политичките и правните темели за идната независност на Казахстан. Таа ги воспостави принципите на автономија на републиканските власти, територијален интегритет, државјанство, економска независност и право на водење независни меѓународни односи. Овој документ со тоа го означи преминот кон ново разбирање на одговорноста на државата кон својот народ и ги постави темелите за последователното формирање на независна Република Казахстан.
Декларацијата за национална независност на 16 декември 1991 година беше природно продолжение на овој историски процес. Земјата се соочи со огромни задачи: воспоставување независни државни институции, создавање национален правен систем, премин кон пазарна економија, изградба на надворешно-политички врски и интеграција во меѓународната заедница. Овие процеси се одвиваа во тешки економски и геополитички услови, кои бараа стратешка визија, како и способност за донесување сложени практични одлуки.
Во првите години од независноста, Казахстан ги воспостави основните принципи на својата државност: зачувување на територијалниот интегритет, зајакнување на меѓуетничката хармонија, развој на националната култура, одржување на внатрешната стабилност и водење независна надворешна политика. Мултинационалниот карактер на општеството не стана пречка, туку важен фактор во обликувањето на моделот на државност во кој граѓанскиот идентитет е комбиниран со почитување на културната и јазичната разновидност.
Градењето сопствен систем на меѓународни односи беше од витално значење. Казахстан воспостави дипломатски односи со земји ширум светот, се приклучи на меѓународни организации и договори и создаде правна рамка за трговска, економска и хуманитарна соработка. Членството во Обединетите нации, кое трае од 1992 година, го потврди статусот на земјата како полноправна членка на меѓународната заедница.
Затоа, од самиот почеток, независноста не се сметаше само како политички и правен статус, туку како практична можност самостојно да се одреди насоката на националниот развој, да се заштитат интересите на граѓаните и да се градат односи со други земји врз основа на принципите на меѓусебно почитување и еднаквост.
Враќањето и зајакнувањето на државноста бараше значителен напор. Сепак, токму во овој период беа поставени темелите за модерниот институционален систем на Казахстан, неговата меѓународна позиција и долгорочната стратегија за развој.
Казахстан во променливиот меѓународен поредок
Уште од раните години на независноста, Казахстан води надворешна политика заснована на заштита на националните интереси, развој на добрососедски односи, прагматизам и соработка со разни центри на глобално економско и политичко влијание. Географската локација на земјата и нејзините меѓународни економски врски го прават широкиот спектар на партнерства, како и способноста за навигација низ сложени глобални меѓузависности, објективна неопходност.
Во овој контекст, мултивекторската надворешна политика подразбира градење конструктивни односи со државите и меѓународните организации засновани на принципите на суверена еднаквост, почитување на територијалниот интегритет, немешање во внатрешните работи и мирно решавање на споровите. Нејзината практична вредност се рефлектира во проширувањето на дипломатскиот простор за маневрирање, зајакнувањето на економската соработка и заштитата на националните интереси.
Со интензивирањето на геополитичките тензии, зачувувањето на меѓународното право и ефикасноста на мултилатералните институции стануваат од особено значење. За земјите на кои им е грижа за стабилноста, предвидливоста и слободната трговија, почитувањето на меѓународните норми е клучен предуслов за долгорочен развој.
Казахстан постојано ја поддржува дијалогот и мултилатералната соработка во рамките на Обединетите нации. Приоритетите на земјата вклучуваат меѓународна безбедност, одржлив развој, неширење на нуклеарно оружје, градење доверба и решавање на регионалните прашања преку преговори.
Овие приоритети се содржани во Концептот за надворешна политика на Република Казахстан за периодот 2020-2030 година.
Нуклеарното разоружување зазема посебно место во меѓународниот профил на Казахстан. Одлуката за затворање на полигонот за нуклеарни тестови во Семипалатинск во 1991 година, а потоа и откажувањето од наследениот нуклеарен арсенал, претставуваат значајни пресвртници и во историјата на самата земја и во меѓународната безбедносна политика. Тоа искуство останува важен дел од придонесот на Казахстан во глобалните напори за спречување на нуклеарното ширење и зајакнување на меѓународната доверба.
Регионалната димензија на надворешната политика е исто така од стратешко значење. Отпорноста на Централна Азија зависи од развојот на трговските врски, рационалното користење на водните ресурси, транспортната поврзаност, енергетската соработка и заедничките напори за решавање на еколошките предизвици. Ниту еден од овие проблеми не може ефикасно да се реши ако земјите дејствуваат сами.
Поблиската соработка меѓу земјите од Централна Азија ги проширува капацитетите на регионот за постигнување независен економски развој, зајакнување на меѓународната конкурентност и координиран одговор на заедничките предизвици. Казахстан ја смета регионалната стабилност и развој за важни предуслови за сопствената долгорочна безбедност и просперитет.
Во исто време, оваа земја е заинтересирана за продлабочување на соработката со Европската Унија и нејзините земји-членки. Европските партнери се од големо значење во областите на индустријата, енергетиката, транспортот, образованието, науката, дигиталните технологии и модернизацијата со цел заштита на животната средина. За Казахстан, таквата соработка дава можност за проширување на можностите за извоз, привлекување инвестиции и пристап до напредни технолошки решенија.
На крајот на краиштата, меѓународната улога на една земја е одредена не само од нејзините економски ресурси или географска локација, туку и од нејзината способност да ги претвори овие предности во конкретни резултати, да одржува дијалог и доследно да ги исполнува своите обврски.
Економска трансформација: Од адаптација до диверзификација
Од независноста, економијата на Казахстан помина низ длабоки структурни промени. Земјата воспостави свој финансиски систем, национална валута, институции за регулирање на економската активност, како и механизми за привлекување странски инвестиции. Развојот на природните ресурси, индустријата и инфраструктурата, заедно со проширувањето на трговските врски, му овозможија на Казахстан да ја зајакне својата позиција во регионалната и глобалната економија.
Природните ресурси продолжуваат да претставуваат важен дел од економскиот потенцијал на земјата. Казахстан има значителни резерви на јаглеводороди, ураниум, обоени и ретки метали, како и значајни земјоделски капацитети. Ресурсната база на земјата би можела да послужи како основа за нови производствени синџири, под услов да се развијат капацитети за преработка и технолошки способности. Според Светската банка, Казахстан има повеќе од 5.000 неистражени наоѓалишта на ретки метали и ретки земни метали, чија потенцијална вредност се проценува на повеќе од 46 трилиони американски долари.
Сепак, долгорочната отпорност на економијата зависи не само од ефикасното користење на овие предности, туку и од проширувањето на производствената база, зголемувањето на продуктивноста на трудот, развојот на конкурентна преработувачка индустрија и создавањето нови извори на раст.
Токму затоа економската диверзификација, развојот на извозот на производи што не се суровини и инвестициите во сектори со висока додадена вредност се од стратешко значење. Целта е постепен премин од модел во кој екстрактивната индустрија игра клучна улога, кон пософистицирана економска структура базирана на технологија, квалификувана работна сила, ефикасна инфраструктура и претприемачка иницијатива.
Економските перформанси на Казахстан во последните години ги одразуваат и растечката деловна активност и постојаниот предизвик за диверзификација. Според ревидираните податоци од Заводот за национална статистика, БДП на земјата достигна 159,6 трилиони тенге во 2025 година, што претставува реален раст од 6,5 проценти; по просечниот девизен курс за таа година, ова одговараше на приближно 306 милијарди американски долари. Како дел од новиот инвестициски циклус и рамката за економски развој, Казахстан планира да привлече дополнителни 150 милијарди американски долари странски инвестиции до 2029 година. Највисоки стапки на раст се забележани во секторите транспорт и складирање, градежништво, трговија, индустрија и информатичко-комуникациски технологии. Во текот на првите девет месеци од 2026 година, краткорочниот економски индикатор порасна за 4,8 проценти на годишна основа. Ова работење укажува на поширока активност во различни сектори, иако долгорочната одржливост ќе зависи од зголемената продуктивност и развојот на производството што не е исклучиво поврзано со суровини. Во август 2026 година, S&P Global Ratings го зголеми суверениот кредитен рејтинг на земјата на BBB, со стабилни изгледи; агенцијата Moody’s го задржа рејтингот на ниво BAA1, исто така со стабилни изгледи. Овие проценки ја одразуваат кредитната способност на земјата, но сами по себе не ја заменуваат анализата на квалитетот на инвестициите, продуктивноста или одржливоста на растот. Надворешната трговија и транспортната поврзаност дополнително ја надополнуваат оваа слика. Според податоците од Заводот за национална статистика, вкупната трговија на Казахстан со сите странски партнери во 2025 година изнесуваше 143,9 милијарди американски долари. Географската положба на земјата создава можности за развој на транзитот помеѓу Азија и Европа, но нивната реализација зависи од инфраструктурните капацитети, ефикасноста на логистиката и предвидливоста на движењето на товарот. Меѓународните индикатори поврзани со иновациите, образованието и дигиталните вештини, исто така, укажуваат на одредени промени. Во Глобалниот индекс на иновации за 2026 година, објавен од WIPO, Казахстан се рангираше на 73-то место; оваа организација истакна дека Казахстан постигна најзначаен напредок во регионот на Централна и Јужна Азија.
Овие индикатори ја одразуваат експанзијата на економската активност надвор од рамките на традиционалниот сектор за суровини. Во исто време, одржливоста на овој раст ќе зависи од способноста на земјата да ја подобри ефикасноста на инвестициите, да ја развие домашната конкуренција, да ја зајакне деловната средина и да им овозможи на малите и средни претпријатија да преземат позначајна улога во создавањето додадена вредност.
Важно е да се премине од пристап кон инвестициската политика кој првенствено е фокусиран на обемот, кон поселективен модел фокусиран на квалитетот на проектите, технолошката содржина, извозниот потенцијал и долгорочните придобивки за националната економија. Инвестициите во преработка на суровини, инженерство, агроиндустрискиот сектор, фармацевтската индустрија, дигиталните решенија и логистиката можат да го поддржат економскиот раст, а воедно да ја зајакнат отпорноста на надворешна нестабилност.
Развојот на претприемништвото останува подеднакво важен. Малите и средните претпријатија создаваат работни места, ја прават економијата пофлексибилна и обезбедуваат основа за ширење на иновациите. Нивниот понатамошен развој бара пристап до финансиски ресурси, предвидлива регулатива, ефикасна заштита на имотните права и еднакви услови за пазарна конкуренција.
На крајот на краиштата, економската модернизација не треба да се оценува само врз основа на макроекономски индикатори. Нејзиниот најважен тест е дали им обезбедува на граѓаните пошироки можности за вработување, професионално исполнување и подобар квалитет на живот.
Транзитен потенцијал и нова економска географија
Позицијата на Казахстан помеѓу Европа и Азија историски ја обликуваше неговата улога во регионалната размена. Денес, оваа предност добива уште поголемо значење бидејќи меѓународните логистички синџири се реконфигурираат, е-трговијата се шири, а компаниите бараат алтернативни патишта за транспорт на стоки.
Казахстан развива транспортна инфраструктура, железнички и патни коридори, логистички центри и мултимодални решенија. Транс-касписката меѓународна транспортна рута, позната како „Среден коридор“, игра важна улога во овој систем, поврзувајќи ја Кина и Централна Азија со Кавказот и европските пазари преку Каспиското и Црното Море.
Развојот на ваквите патишта е важен од повеќе причини, не само од приходите од транзит. Тој придонесува за проширување на трговските можности, подобрување на поврзаноста меѓу регионите, привлекување логистички оператори и создавање нови можности за индустриска соработка. Сепак, конкурентноста на транспортните коридори не зависи само од географијата; таа бара хармонизирани царински процедури, предвидливи времиња на испорака, ефикасна пристанишна инфраструктура и дигитална размена на податоци меѓу сите учесници во товарниот транспорт.
Во оваа смисла, соработката со европските партнери му обезбедува на Казахстан дополнителни можности. Европскиот пазар не е важен само како извозна дестинација, туку и како извор на технологија, инженерски решенија, инвестициска експертиза и современи стандарди за управување со инфраструктурата.
Во исто време, Казахстан треба да развие сопствена логистичка и производствена база за да служи не само како транзитна територија, туку и како место каде што се создаваат стоки и услуги со висока додадена вредност. Токму комбинацијата од транспортна поврзаност, индустриски развој и технолошка обнова може да ја претвори географската положба во трајна конкурентска предност.
Дигитална трансформација и вештачка интелигенција
Дигитализацијата станува еден од најважните двигатели на современиот развој. Таа го менува начинот на кој владите и граѓаните комуницираат, како функционираат бизнисите и како се организирани образованието, здравството и меѓународната трговија. За Казахстан, развојот на дигиталните технологии нуди можност за забрзување на економската модернизација, подобрување на јавните услуги и проширување на пристапот до знаење и иновации.
Клучен услов за дигитална трансформација е создавање на сеопфатен екосистем што ги обединува владините агенции, универзитетите, истражувачките центри, претприемачите и меѓународните технолошки партнери. Одржливите резултати зависат не само од воведувањето нови софтверски решенија, туку и од развојот на вештини, обезбедување пристап до дигитална инфраструктура, заштита на податоците и градење доверба во технологијата.
Вештачката интелигенција привлекува посебно внимание. Нејзината употреба нуди перспективи за подобрување на индустриската ефикасност, подобрување на планирањето на транспортот, анализа на земјоделски податоци, унапредување на персонализираната медицина и автоматизирање на административните процеси. Во исто време, пошироката употреба на вештачката интелигенција бара одговорен пристап кон безбедноста, алгоритамската транспарентност, заштитата на личните податоци и обуката на работната сила. Во Индексот на подготвеност за вештачка интелигенција на Владата за 2025 година, кој ја проценува подготвеноста на јавните институции да користат вештачка интелигенција, Казахстан се рангираше на 60-то место меѓу 195 земји. Овие резултати покажуваат напредок, но понатамошното подобрување ќе бара одржливи инвестиции во науката, универзитетите, развојот на работната сила и усвојувањето на технологијата низ целата економија. Во Индексот за развој на е-влада (eGov) на ОН, Казахстан се искачи од 29-то на 24-то место во светот, влегувајќи во првите 25 дигитални влади.
Човечки капитал: Основа на долгорочен напредок
Ниту природните ресурси, ниту географската локација, ниту технолошката инфраструктура сами по себе не можат да гарантираат одржлив развој. На крајот на краиштата, одлучувачките фактори се знаењето, вештините, здравјето и иницијативата на луѓето.
Културната разновидност на Казахстан е исто така значаен ресурс. Казахстанскиот јазик и националните традиции претставуваат суштински дел од историското наследство на земјата, додека повеќејазичноста и отвореноста кон меѓународна соработка ги прошируваат можностите за граѓаните во областите на образованието, науката, дипломатијата и бизнисот.
Зачувувањето на историската меморија, развојот на културата и поддршката на креативните иницијативи не се секундарни цели; Тие се составен дел од долгорочниот општествен развој. Тие ги зајакнуваат врските меѓу генерациите, придонесуваат за формирање на граѓански идентитет и му овозможуваат на Казахстан да се претстави пред меѓународната јавност преку својата историја, уметност, литература и традиции.
Во 2026 година, Казахстан влезе во нова фаза од уставниот развој: Уставот, усвоен на национален референдум на 15 март, стапи во сила на 1 јули 2026 година. Официјалните документи за овој нов врховен правен акт ја нагласуваат важноста на суверенитетот и независноста, човековите права и слободи, приматот на Уставот, националното единство, знаењето, иновациите и развојот на човечкиот капитал.
Казахстан и Словенија: 34 години дипломатски односи
Соработката со Словенија – земја со која Казахстан споделува повеќе од три децении дипломатски односи, меѓусебно почитување и заеднички интерес за практично партнерство – зазема посебно место во европската надворешна политика на Казахстан.
Дипломатските односи меѓу Република Казахстан и Република Словенија беа воспоставени на 20 октомври 1992 година. Во текот на изминатите 34 години, билатералниот ангажман постепено се прошири и вклучува политички дијалог, трговија, инвестиции, индустриска соработка, култура, образование и научни врски.
Важна пресвртница во развојот на билатералните односи беше официјалната посета на претседателката на Словенија, Наташа Пирц Мусар, на Казахстан во март 2025 година. Постигнатите договори дадоа нов импулс на дискусиите за перспективите на економската соработка и практичното спроведување на заедничките иницијативи. Во 2024 година, Казахстан отвори амбасада во Словенија, што создаде дополнителни институционални капацитети за развој на билатералните врски.
Економската соработка меѓу двете земји има значаен потенцијал. Казахстан е заинтересиран за европски технологии, инвестиции и експертиза во производството, додека словенечките компании имаат искуство во фармацевтската индустрија, медицинската технологија, индустриската опрема, дигиталните решенија и други сектори со висока додадена вредност.
Потенцијалните области на соработка вклучуваат фармацевтска индустрија и биотехнологија, дигитализација, вештачка интелигенција, транспорт и логистика, енергетика, индустриска соработка и развој на инфраструктурата. Практичните аспекти на соработката вклучуваат користење на пристаништето Копер во Словенија за проширување на транспортните и логистичките врски на Казахстан со европските пазари.
Обемот на трговијата меѓу Казахстан и Словенија во 2025 година изнесуваше 193,5 милиони евра, што претставува зголемување од 20,6 проценти во споредба со 2024 година. Во 2024 година, трговската размена изнесуваше 160,4 милиони евра, додека во периодот од јануари до август 2026 година достигна 132,2 милиони евра. Понатамошното продлабочување на соработката подразбира не само зголемување на обемот на трговијата, туку и проширување на заедничките проекти, производствените врски, размена на технологии и контакти меѓу деловните заедници. Меѓувладините механизми, директните контакти меѓу компаниите, соработката на истражувачките институции и развојот на образовни програми можат да играат важна улога во тој процес.
Хуманитарните врски остануваат подеднакво важни. Размените меѓу универзитетите, соработката меѓу истражувачите, културните настани и контактите во областа на туризмот им помагаат на луѓето во двете земји да дознаат повеќе за историјата, традициите и современите достигнувања на другата страна. Овие врски обезбедуваат солидна јавна основа за долгорочно партнерство.
Триесeт и четвртата годишнина од дипломатските односи претставува соодветна можност не само за преглед на досегашните резултати, туку и за утврдување на нови, практични приоритети. Казахстан и Словенија имаат потенцијал за понатамошно проширување на соработката, потпирајќи се на комплементарната природа на нивните економии, заедничкиот интерес за иновации и посветеноста на зајакнување на врските меѓу Централна Европа и Централна Азија.
Заклучок
Триесет и шестата годишнина од усвојувањето на Декларацијата за државен суверенитет нè враќа во времето на раѓањето на современиот Казахстан и нè потсетува дека државноста не е само историско наследство, туку и трајна одговорност за иднината на земјата.
Во текот на изминатите децении, Казахстан воспостави свои државни институции, ги зајакна меѓународните врски, ја разви својата економија и го прошири своето учество во регионалните и глобалните прашања. Во исто време, понатамошниот напредок бара континуирани напори за диверзификација на економијата, подобрување на квалитетот на јавната администрација, развој на човечки капитал, модернизација на технологијата и зајакнување на отпорноста на инфраструктурата.
Односите со Словенија се дел од пошироката стратегија на Казахстан насочена кон зајакнување на партнерствата со европските земји. Заедничките проекти во индустријата, фармацевтската индустрија, логистиката, науката и дигиталните технологии можат да придонесат не само за раст на билатералната трговија, туку и за воспоставување нови врски меѓу економиите на Централна Азија и Европската Унија.
Казахстан влегува во нова фаза од својата историја, потпирајќи се на стекнатото искуство, економскиот потенцијал и човечкиот капитал. Способноста на една земја да се справи со предизвиците на 21 век и да создаде нови можности за идните генерации ќе зависи од тоа колку успешно ќе ги комбинира овие ресурси со силни институции, иновации и меѓународни партнерства.
Меѓународниот институт за блискоисточни и балкански студии (IFIMES) од Љубљана редовно ги следи клучните глобални и регионални процеси, со фокус на трансформацијата на меѓународниот поредок и улогата на стратешките актери. IFIMES делува од 2002 година и е одраз на заедничката реалност и потребата светот да најде заеднички решенија. Заедничките интереси и врските меѓу различните политички групи, нации, религии, светски региони и различни засегнати страни се од суштинско значење. Областа на истражување и работа на Меѓународниот институт IFIMES е Блискиот Исток (Блискиот Исток и Северна Африка) и Балканот (Југоисточна Европа), каде што односите меѓу различните ентитети се дополнително оптоварени со религиозни, етнички, национални и расни основи. Меѓународниот институт IFIMES има посебен советодавен статус при Економскиот и социјален совет ECOSOC/ОН од 2018 година и е исто така издавач на меѓународното научно списание European Perspectives.
