Локални избори во Словенија 2026: Глас за Јанковиќ – глас за Додик? Љубљана во средината на политичките и бизнис мрежите, организираниот криминал и европските демократски стандарди

Анализа, Национал
Меѓународен институт за Блискоисточни и Балкански студии
Четврток, 12 ноември 2026 година

На 15 ноември 2026 година, во 212 општини во Република Словенија ќе се одржат редовни локални избори. Гласачите ќе избираат градоначалници и членови на општинските совети, како и локални, селски и окружни претставници во одредени општини. Вториот круг избори за општински градоначалници ќе се одржи на 29 ноември 2026 година.

Овогодинешните локални избори се обележани и со значајна промена во изборното законодавство, со која граѓаните на трети земји со постојан престој во Словенија се лишени од правото на глас на локалните избори – право што го уживаат од 2002 година.

Оваа законска промена влијае на приближно 104.000 возрасни граѓани на трети земји со постојан престој во Словенија, кои, според претходните прописи, би ги исполниле условите за учество на локалните избори. Меѓу нив се најбројните граѓани на Босна и Херцеговина и Србија. Според податоците од јуни 2026 година, во Љубљана имало околу 21.938 такви потенцијални гласачи. Ова претставува значајна промена во постојниот систем на локално политичко учество за луѓето кои долго време престојуваат во Словенија. Уставниот суд на Република Словенија моментално ја разгледува уставноста на законската одредба што го ограничува ова право на глас.

Одлуката за укинување на ова право ја поддржа и партијата Ресница, предводена од Зоран Стевановиќ, актуелен претседател на Собранието на Република Словенија. Нејзината поддршка е особено значајна со оглед на големата заедница на граѓани од Босна и Херцеговина и Србија што живеат во Словенија. Во исто време, отсуството на каква било јавна реакција од страна на Милорад Додик е впечатливо; тој не зазеде јавен став по прашањето за лишување на граѓаните на Босна и Херцеговина – поточно Србите – кои живеат во Словенија од правото на глас. Станува збор за околу 58.350 граѓани на Босна и Херцеговина.

Затоа, оваа промена отвора пошироки прашања во врска со политичката инклузија, еднаквоста на жителите, интеграцијата и односот на политичките претставници кон токму оние заедници чии интереси често се истакнуваат во нивниот политички дискурс.

Посебно внимание се посветува на Љубљана, главниот град на Словенија, каде што 15 кандидати се натпреваруваат за функцијата градоначалник.

IFIMES ги анализира претстојните локални избори, фокусирајќи се првенствено на политичката и економската моќ на долгогодишниот градоначалник Зоран Јанковиќ, неговите регионални политичко-деловни врски, транспарентноста на управувањето со јавните средства и влијанието што разни домашни и странски политички центри го имаат врз словенечката политичка сцена.

Љубљана не е само административен и економски центар на земјата; таа е и важен политички, финансиски и дипломатски центар во рамките на Европската Унија. Следствено, начинот на кој се управува оди подалеку од рамките на локалната политика, отворајќи прашања за функционирањето на институциите, владеењето на правото, интегритетот на јавните финансии и меѓународниот углед на Словенија.

Дваесет години Љубљана на Јанковиќ: Помеѓу моделот на развој и концентрацијата на политичка моќ

Зоран Јанковиќ ја води Љубљана од 2006 година, со кратка пауза во 2011 и 2012 година. Во тој период, тој воспостави специфичен модел на политичко управување, кој се карактеризира со силна позиција на градоначалникот, големи инфраструктурни проекти, контрола врз политичките приоритети и долгорочно влијание врз градските институции.

Неговите достигнувања во урбаниот, инфраструктурниот, културниот и спортскиот развој на градот не можат да се игнорираат. Во текот на изминатите неколку децении, Љубљана помина низ значајни промени, при што градската администрација стави посебен акцент на инвестициите во јавните простори, сообраќајот, зелената инфраструктура и квалитетот на животот. Во последните години, Љубљана стана сè позагаден град.

Сепак, успехот на индивидуалните развојни проекти не може да ја замени институционалната одговорност. Токму затоа што истото политичко раководство е на власт речиси две децении, оправдано е да се постави прашањето дали моделот на управување со градот обезбедил доволна транспарентност, независен надзор и одговорност кон граѓаните. Особено е важно да се откријат и анализираат врските помеѓу градоначалникот, градскиот совет, јавните претпријатија, изведувачите и другите деловни субјекти вклучени во реализацијата на големи градски инвестиции.

Ограничувањето на бројот на градоначалнички мандати е едно од можните системски решенија; сепак, треба да се преиспита и законската рамка што го регулира предвременото разрешување на градоначалниците. Сегашниот систем им дава на градоначалниците – кои се директно избрани – силен политички мандат, што го отежнува нивното разрешување за време на нивниот мандат. Основите за предвремено прекинување на мандатот на градоначалникот се законски строго ограничени и врзани за прецизно дефинирани причини и процедури. Затоа, вреди да се разгледа дали постојните механизми обезбедуваат соодветно ниво на политичка и институционална одговорност на градоначалникот и дали можат да се воспостават поефикасни форми на надзор и одговорност без да се поткопа легитимитетот на директните избори. Таквиот систем создава ситуација во која градоначалниците можат да станат локални политички „шерифи“ кои, кога ќе дојдат на власт, тешко ја губат својата политичка моќ. Затоа, потребно е да се разговара за системски промени што би обезбедиле поефикасен надзор врз работата на градоначалникот, поголема одговорност кон граѓаните и реални механизми за нивно отстранување во случај на сериозни прекршувања, злоупотреба на положбата или губење на довербата.

Јавните средства не се приватен политички ресурс. Секој договор, постапка за јавна набавка, концесија, донација и инвестиција мора да биде предмет на независен надзор и јавна контрола. Токму поради ова, ситуацијата во Љубљана не е само прашање на урбан развој, туку и прашање на институционална одговорност.

Долгогодишната деловна врска помеѓу Градот Љубљана (MOL) и компанијата KPL – управувана од босанскиот бизнисмен Младен Милановиќ Каја, сопственик на деловната група MG Mind – исто така заслужува посебно внимание. Од 2006 година, KPL има концесија за редовно и зимско одржување на градските патишта во Љубљана; во јули 2026 година, компанијата склучи нов дваесетгодишен договор за концесија со Градот Љубљана. Проценетата вредност на овој договор е приближно 288 милиони евра (без ДДВ), или 14,4 милиони евра годишно. Според дневниот весник „Дневник“, КПЛ склучил 38 договори со Градот Љубљана од 2015 година, со вкупна вредност од приближно 52 милиони евра (без ДДВ), додека дневниот весник „Дело“ објави за новата концесија и нејзиниот долгорочен финансиски обем во септември 2026 година. Медиумите честопати го поврзуваа Милановиќ со политички кругови во Република Српска, вклучувајќи го и Милорад Додик. Иако овие факти сами по себе не докажуваат никакви неправилности или политичко влијание, обемот на вклучените јавни средства и долгорочната природа на договорниот однос оправдуваат темелно испитување на сопственоста, деловните и политичките врски, како и транспарентноста на процесот на доделување на концесијата и надзорот врз трошењето на јавните пари.

Љубљана и регионалните политички мрежи: врски меѓу Зоран Јанковиќ и Милорад Додик

Посебен аспект на политичкиот пејзаж во Љубљана е претставен преку односите на Зоран Јанковиќ со политичките лидери од регионот, особено со Милорад Додик. И двајцата беа почестени од рускиот претседател Владимир Путин, што им дава на овие врски поширок меѓународен и геополитички контекст.

Нивните политички и лични врски се добро познати на јавноста. Јанковиќ често зборуваше за неговата долгогодишна соработка со Додик, која датира од времето кога тој беше на чело на трговската компанија Меркатор. Во пресрет на општите избори во Босна и Херцеговина во 2022 година, Јанковиќ јавно ја изрази својата поддршка за Додик и позитивно зборуваше за неговата досегашна политичка активност. Тој продолжи да го изразува овој став во подоцнежните јавни говори.

Особено беше значајна реакцијата на Јанковиќ на одлуката на Владата на Словенија од 11 септември 2025 година, со која на Милорад Додик му беше забранет влез во Словенија. Јанковиќ јавно го изрази своето несогласување со оваа мерка, наведувајќи дека лично нема да ја поддржи. Тој го разговараше својот став и со тогашната министерка за надворешни работи, Тања Фајон.

Администрацијата на Додик во Република Српска реагираше со воведување реципрочни мерки против словенечката претседателка Наташа Пирц Мусар и министерката Тања Фајон.

Овие настани поставуваат важно прашање: каде завршува легитимната меѓународна политичка соработка, а каде започнува претставувањето на интересите на странските политички актери во домашната политичка сфера?

Јанковиќ има право на свои политички ставови и да негува односи со политичари од регионот. Сепак, како градоначалник на главниот град на земја-членка на ЕУ, тој мора да ги почитува и институционалните одговорности и ограничувања што произлегуваат од неговата јавна функција и позиција во рамките на словенечката институционална рамка. Неговите овластувања се ограничени на доменот на локалната самоуправа и не се протегаат на креирањето или спроведувањето на државната надворешна политика. Во овој контекст, легитимно е да се праша дали ваквите регионални политички и деловни врски можат да послужат и како средство за обид за вршење несоодветно влијание врз словенечката надворешна политика или врз одлуките донесени од највисоките државни институции.

Словенија мора да води суверена надворешна политика заснована на своите институции – политика што не зависи од лични пријателства, деловни врски или партиска припадност на поединечни политичари.

Зоран Стевановиќ и прашањето за политичките влијанија од Република Српска.

Друг значаен политички актер во оваа геополитичка димензија е Зоран Стевановиќ, лидер на партијата Ресница. Неговите јавни изјави за Милорад Додик и рестриктивните мерки во Словенија заслужуваат политичка анализа. Во изјава за новинската агенција СРНА, Стевановиќ ги оцени мерките преземени од Словенија против Милорад Додик како штетни и ја критикуваше словенечката влада за нивното спроведување.

Иако таквата позиција претставува легитимна политичка позиција, поширокиот контекст на регионалните политички односи бара разгледување на пошироки политички, организациски и комуникациски врски меѓу одредени политички актери во Словенија и политичките и деловните структури во Република Српска и Србија.

Особено е важно да се утврди дали постои координирана политичка акција насочена кон постигнување на заеднички цели, формирање мрежи на интереси, воспоставување финансиски врски или вршење други форми на влијание што би можеле да ја загрозат транспарентноста на политичкото донесување одлуки и интегритетот на институционалната рамка на Словенија.

Во оваа смисла, потребно е јасно да се разграничи политичката фаворизација од вистинската акција што се одвива под инструкции или под влијание на странски политички центар. Секое тврдење дека Стевановиќ дејствува како политички посредник (овластен) или претставник на интересите на другата страна би морало да биде поткрепено со конкретни докази – како што се постоењето на контролни механизми, координацијата на политичките активности или финансиската зависност. Со оглед на тоа што овие форми на политичка активност се сложени и честопати скриени, неговите јавно искажани ставови за Додик сами по себе не претставуваат доволна основа за таков заклучок. Ова прашање има пошироко значење, бидејќи не се однесува само на една политичка партија или поединец, туку на отпорот на словенечките демократски институции на надворешно политичко и безбедносно влијание.

Санкции против Додик: Помеѓу словенечката надворешна политика и регионалните политички интереси

Одлуката на словенечката влада да му забрани на Милорад Додик влез во земјата претставува важен тест за конзистентноста на словенечката надворешна политика.

Судот на Босна и Херцеговина го осуди Додик за непочитување на одлуките на високиот претставник. Тој беше осуден на една година затвор, како и на шестгодишна забрана за јавни функции финансирани од буџетот. По ова следеше одлуката на Словенија да му забрани влез на нејзина територија.

Противставувањето на оваа одлука, изразено од Јанковиќ и Стевановиќ, покренува прашања за влијанието на регионалните односи врз државната политика на Словенија.

Политичките и деловните интереси на Додик во регионот – како и неговите врски со политичките лидери во Србија, Унгарија и други земји – му даваат на ова прашање меѓународна димензија.

Од клучно значење е словенечките институции јасно да ја разграничат легитимната политичка дебата за рестриктивните мерки од потенцијалните обиди за нивно укинување – обиди што би можеле да бидат мотивирани од специфични политички или деловни интереси. Словенија не смее да стане област каде што надворешните политички агенди се спроведуваат преку локални политички и деловни мрежи.

Љубљана и организираниот криминал: Помеѓу реалните безбедносни предизвици и политичките обвинувања

Прашањето дали Љубљана станува регионален „престолнина“ на организираниот криминал е сосема оправдано. Присуството на меѓународни криминални мрежи, сомнителните финансиски текови и ризиците од перење пари во Словенија бараат посебно внимание од надлежните институции. Поради својата географска локација, Словенија се наоѓа на трасата на главните европски транспортни и финансиски коридори – факт што меѓународните криминални организации можат да го користат за прекуграничен шверц на дрога, луѓе и оружје, како и за други нелегални активности.

Друго специфично прашање се однесува на финансиските интереси што политичките и деловните кругови од Република Српска ги имаат во Словенија. Според некои проценки, Милорад Додик и круговите поврзани со него контролираат средства во Словенија чија вредност се проценува на повеќе од три милијарди евра. Овие тврдења бараат независна верификација и јасно разграничување на сопственичките врски. Кога се гледа во контекст на проценките според кои милијарди евра јавни средства исчезнуваат секоја година во Босна и Херцеговина поради корупција и неправилности во јавните набавки – земајќи ги предвид речиси три децении политичко влијание и владеењето на Милорад Додик – се појавуваат сериозни прашања за обемот, потеклото и транспарентноста на прекуграничните текови на капитал. Од клучно значење е можните нелегални активности да се утврдат врз основа на проверливи докази, а надлежните институции да обезбедат транспарентност во однос на финансиските и сопственичките врски.

„Во октомври 2026 година, словенечката полиција ги презентираше резултатите од меѓународната кривична истрага што траеше речиси четири години, во која беа идентификувани шест криминални организации што дејствуваа во Словенија и неколку други европски земји. Проценетата пазарна вредност на запленетите нелегални дроги надмина 37 милиони евра. Полициски сили од 22 земји од Европската Унија и Западен Балкан, како и Европол, учествуваа во истрагата.“

„Според податоците од меѓународниот проект SCORE, кој ја следи употребата на нелегални дроги преку анализа на отпадните води, Љубљана се рангира меѓу словенечките градови со највисока перцепирана потрошувачка на одредени нелегални дроги. Мерењата спроведени во 2025 година покажаа дека Љубљана е регистрирана најголема количина кокаин во отпадните води, со измерена вредност од 658 мг на 1.000 жители дневно. Овие податоци укажуваат на изразен проблем со нелегалната употреба на дроги во главниот град на Словенија и ја нагласуваат потребата од зајакнување на превентивните активности и поефикасни мерки во борбата против организираниот криминал и трговијата со дрога.“

Во последните години, Љубљана се соочи со значителни безбедносни предизвици, особено кога станува збор за уличниот криминал, насилниот криминал и нелегалните дроги. Во текот на 2023 година, Полициската управа во Љубљана забележа зголемување од 14,2 проценти на бројот на кривични дела во областите што ги покриваат општинските полициски станици во споредба со истиот период од претходната година, што бараше воведување на зголемен полициски надзор. Бројките за 2025 година, исто така, укажуваат на зголемување на одредени видови криминал: насилните кривични дела се зголемија за речиси 30 проценти, додека кривичните дела поврзани со дрога се зголемија од 259 на 319. Особено загрижува фактот што полицијата мораше да го зголеми своето присуство во центарот на градот поради уличниот криминал и безбедносните ризици. Оваа ситуација покренува прашања за ефикасноста на безбедносната политика на Градот Љубљана, како и за нивото на соработка меѓу општинските власти и државните безбедносни институции.

Скалата на прекуграничниот организиран криминал, заедно со прашањето за статусот на Љубљана како „главна престолнина“ за регионален криминал и криминални мрежи, се причина за сериозна загриженост. Посебно внимание треба да се посвети на потенцијалното преплетување на легитимни деловни активности, јавни набавки, пазари на недвижности и текови на капитал – области каде што потеклото на капиталот и сопственичките врски мора да бидат целосно транспарентни. Покрај тоа, деловните и политичките врски на Милорад Додик – како и круговите поврзани со него – со претставници од целиот словенечки политички спектар бараат истрага.

Во овој контекст, потребно е детално да се испитаат следниве прашања: сопственичката структура на компаниите вклучени во големи градски проекти; потеклото на капиталот што се користи за големи инвестиции во недвижности; транспарентноста на процесот на јавни набавки и доделувањето градски договори; потенцијални судири на интереси меѓу јавните службеници; ефикасноста на надзорот над јавните претпријатија; и соработката меѓу словенечките институции и регионалните тела одговорни за борба против перењето пари.

Иако политичката одговорност не може да се базира само на претпоставки, постоењето на тековни истраги и институционални загрижености не треба да послужат како изговор за избегнување на јавна дискусија и преглед. Петнаесет кандидати – широк избор, но која е вистинската алтернатива?

Петнаесет лица се кандидираат за градоначалник на Љубљана. Меѓу нив се актуелниот градоначалник Зоран Јанковиќ, Лука Месец, Антон Роп, Клемен Боштјанчич, Алеш Примц, Марко Копривц, Аполонија Симон, Јасмин Фератовиќ, Грегор Новак и други кандидати кои претставуваат различни политички и програмски ориентации.

Големиот број кандидати укажува на политички плурализам, но во исто време го поставува прашањето за фрагментација во рамките на политичката алтернатива. Кандидатите се разликуваат во своите ставови за политиката за домување, јавниот превоз, урбанистичкото планирање, трошоците за живот, транспарентноста и управувањето со градските финансии.

Клучно прашање на кое треба да се одговори е и институционалната реформа на Љубљана. Граѓаните не треба да избираат само помеѓу различни визии за развој на градот, туку и помеѓу различни модели на политичка одговорност. Се поставува прашањето дали, по речиси дваесет години, Љубљана може да воспостави систем во кој институциите играат поголема улога од поединците и во кој јавниот интерес има предност пред политичките и деловните мрежи.

Словенија: Помеѓу европските стандарди и балканските политички мрежи

Словенија е членка на Европската Унија и НАТО; Сепак, нејзините географски, економски и историски врски со Западен Балкан го прават особено изложен на регионални политички влијанија и безбедносни ризици.

Тоа само по себе не е нужно негативно. Словенија има легитимен интерес за развој на политичка, економска и културна соработка со земјите во регионот. Проблемот се јавува кога регионалната соработка се претвора во нетранспарентни политички и деловни односи, кога државните интереси се подредени на интересите на поединци или кога одредени надворешни политички центри се обидуваат да влијаат врз внатрешното политичко донесување одлуки.

Во овој контекст, особено е важно да се следат односите меѓу политичките структури во Словенија, Србија и Република Српска, како и пошироката мрежа на регионални и меѓународни влијанија и врски.

Словенија мора да остане отворена за соработка со своите соседи и земјите од Западен Балкан, заштитувајќи ги сопствените институции, правен поредок и европските демократски стандарди.

Љубљана мора да биде европска престолнина, а не простор за нетранспарентни политички мрежи

Локалните избори на 15 ноември 2026 година претставуваат клучен момент за политичката иднина и на Љубљана и на Словенија.

Присуството на петнаесет кандидати за градоначалници нуди разновиден спектар на политички избори; сепак, суштината на демократскиот процес не лежи само во бројот на кандидати. Напротив, таа лежи во способноста на институциите да обезбедат транспарентност, одговорност и еднаквост за сите учесници во политичкиот и економскиот живот.

Зоран Јанковиќ влегува во изборниот процес со богато политичко искуство и претходен успех во развојот на Љубљана; во исто време, таа се соочува со прашања во врска со транспарентноста на нејзиното раководство, тековните судски постапки и нејзините политичко-деловни врски во регионот. Според тоа, неговиот однос со Милорад Додик како и други регионални личности и неговото јавно противење на рестриктивните мерки што Словенија му ги наметна на Додик се легитимни теми за јавна и политичка контрола.

На државно ниво, Зоран Стевановиќ се обидува да се етаблира како политички наследник, барајќи да ја преземе улогата што Јанковиќ ја имаше на словенечката политичка сцена во последните дваесет години. Конкуренцијата за политичко влијание и примат може да се препознае зад овој процес, додека важноста на деловните интереси не смее да се занемари. Активностите на претседателот на словенечкиот парламент, Зоран Стевановиќ, и другите политички актери бараат исто ниво на транспарентност во однос на нивните регионални политички врски и ставови за надворешните политички влијанија.

Неприфатливо е политичката лојалност кон странските регионални лидери да има предност пред институционалните интереси на Словенија. Љубљана мора да остане европски главен град – а не регионален „главен град“ на криминалот – каде што јавните средства се користат во јавен интерес, институциите дејствуваат независно, а политичката одговорност не е подредена на приватни, партиски или регионални интереси.

Парадоксот произлегува од фактот дека од Бошњаците во Љубљана се очекува да го поддржат Зоран Јанковиќ, иако тој дејствува како застапник на интересите на Милорад Додик – лице чија политика систематски ги поткопува државните институции и уставниот поредок на Босна и Херцеговина. Ова го поставува прашањето за политичката конзистентност: дали поддршката за Јанковиќ би подразбирала индиректна поддршка за политичките интереси на Милорад Додик и неговата олигархија?

Фундаменталното прашање на овие избори, според тоа, не е само кој ќе стане следниот градоначалник на Љубљана, туку и кој модел на управување – и за градот и за земјата – ќе го избере Словенија: модел што се карактеризира со голема концентрација на политичка моќ или модел дефиниран од транспарентна, одговорна и институционално надгледувана јавна администрација.

Меѓународниот институт за блискоисточни и балкански студии (IFIMES) од Љубљана редовно ги следи клучните глобални и регионални процеси, со фокус на трансформацијата на меѓународниот поредок и улогата на стратешките актери. IFIMES делува од 2002 година и е одраз на заедничката реалност и потребата светот да најде заеднички решенија. Заедничките интереси и врските меѓу различните политички групи, нации, религии, светски региони и различни засегнати страни се од суштинско значење. Областа на истражување и работа на Меѓународниот институт IFIMES е Блискиот Исток (Блискиот Исток и Северна Африка) и Балканот (Југоисточна Европа), каде што односите меѓу различните ентитети се дополнително оптоварени со религиозни, етнички, национални и расни основи. Меѓународниот институт IFIMES има посебен советодавен статус при Економскиот и социјален совет ECOSOC/ОН од 2018 година и е исто така издавач на меѓународното научно списание European Perspectives.

Дипломатија на малите држави во ерата на геополитичка фрагментација