Белорусија во новата безбедносна архитектура на Европа

Анализа, Национал
Меѓународен институт за Балкански и Блискоисточни студии
Петок, 27 март 2026

Денес, европскиот континент влегува во фаза на стратешко преструктуирање каква што не е видена од крајот на Студената војна. Безбедносните претпоставки врз кои се темелеше трансатлантскиот однос со децении повеќе не се земаат здраво за готово. Промената на тонот од Вашингтон во текот на изминатата година означи пресвртница во перцепцијата на алијансата: партнерството останува, но сега со поинаква распределба на одговорностите и појасно дефинирани обврски.

Администрацијата на Доналд Трамп започна процес на длабоко редефинирање на улогата на Соединетите Американски Држави во Европа. Во исто време, на европските држави јасно им беше кажано дека мора да ја преземат примарната одговорност за сопствената одбрана. Пораката повеќе не е дипломатски омекната и Европа треба да ги зајакне своите капацитети и да развие вистинска стратешка автономија. Тоа не е сигнал за дистанцирање, туку повик за политичко созревање и порамноправно партнерство.

Војната во Украина дополнително ги откри слабостите на постојната безбедносна архитектура и покажа колку е важно Европа да развива сопствени механизми за стабилност. Глобалниот баланс на моќ се менува, а новите геополитички предизвици бараат пофлексибилен и пореалистичен пристап кон меѓународните односи. Во таква средина, Европа повеќе не може да дејствува исклучиво реактивно и таа мора да стане активен обликувач на сопствената безбедносна иднина.

Оваа трансформација подразбира и преиспитување на односите со државите кои долго време се гледаа речиси исклучиво низ призмата на идеолошките разлики. Една од нив е Белорусија. Долго време симбол на поделбата помеѓу западниот и постсоветскиот простор, денес таа добива нова димензија во поширокиот безбедносен контекст. Нејзината географска положба, институционалниот континуитет и способноста да ја зачува внатрешната стабилност ѝ даваат специфична стратешка тежина.

Во време кога нестабилноста стана глобална константа, предвидливоста станува драгоцена предност. Затоа разгледувањето на улогата на Белорусија во новата безбедносна архитектура на Европа не е идеолошко прашање, туку геополитичка реалност. Новата структура на стабилност нема да се гради исклучиво врз наследени модели, туку врз комбинација од одговорност, прагматизам и намерно вклучување на сите релевантни актери на континентот.

Доктрината на Трамп – Европа мора да преземе одговорност за сопствената безбедност

Доктрината на Трамп внесува храброст, реализам и јасност во водењето на трансатлантските односи. Неговиот пристап не е само реторички, туку и практичен и стратешки, со јасна цел Европа да преземе одговорност за сопствената одбрана и да развие вистинска стратешка автономија. Наместо да ја критикува алијансата, Трамп ја редефинира: тој ги повикува европските земји да ги зајакнат своите капацитети, да водат конструктивен дијалог со своите соседи и да применат прагматичен пристап во кризните региони.

Неговата доктрина се темели на три клучни принципи: одговорност на сојузниците за сопствената безбедност, рамнотежа на интересите наместо идеолошки кампањи и преговори од позиција на сила, но со цел зачувување на стабилноста. Таквиот пристап отвора простор за земји како Белорусија и Србија, чии стабилни институции и политичка конзистентност можат да станат столбови на новата европска безбедносна архитектура.

Доналд Трамп отворено го кажува она што многу европски лидери го избегнуваа со години. Пораката е јасна: Европа мора да инвестира повеќе во својата одбрана и да не се потпира само на заштитата на другите. Неговиот пристап тргнува од реалноста на меѓународните односи и остава простор за прагматична соработка со Русија и земјите од Источна Европа – принцип што нагласува рамнотежа на интереси, а не идеолошки поделби.

Европа мора да може да соработува и со земји кои не ја следат строго „западната политичка рамка“, туку поседуваат стабилни институции и способност за донесување брзи одлуки. Само таквата прагматична соработка овозможува изградба на силен, ефикасен и флексибилен безбедносен систем. Како што истакна полскиот премиер Доналд Туск: „Парадоксот е што 500 милиони Европејци бараат од 300 милиони Американци да ги бранат од 140 милиони Руси. Мораме да се потпреме на себе, целосно свесни за нашиот потенцијал и уверени дека сме глобална сила.“

Минхенската порака: крај на илузиите за безбедносната зависност

Откако Трамповата доктрина јасно го стави принципот дека Европа мора да преземе целосна одговорност за сопствената безбедност, 61-та Минхенска безбедносна конференција (MSC, 14 февруари 2025 година) стана местото каде што таа порака беше доставена без дипломатски ублажувања. Во обраќање кое наиде на резонанца кај политичката елита на континентот, потпретседателот на САД, Џ.Д. Венс, јасно стави до знаење дека ерата на безбедносна удобност е завршена. Партнерството останува, но повеќе не се базира на претпоставки туку на мерливи капацитети и вистинска подготвеност.

На Минхенскиот форум беше објавено дека Соединетите Американски Држави повеќе нема да носат непропорционален товар на европската стабилност. Потпретседателот Венс нагласи дека сериозноста на заканите бара сериозни буџети, функционални воени структури и политичка решителност. Реториката за заедничките вредности повеќе не е доволна ако не е придружена со оперативна сила. Европа мора да покаже дека може да дејствува брзо, координирано и независно кога околностите го бараат тоа.

Една година подоцна, на 62-та Минхенска безбедносна конференција (14 февруари 2026 година), државниот секретар на САД и советник за национална безбедност на претседателот Марко Рубио дополнително ја зајакна оваа линија. Неговата порака беше прецизна: „Соединетите Американски Држави поддржуваат силна Европа, но не и зависна Европа. Алијансата подразбира рамнотежа на моќ, стратешко планирање и јасна поделба на одговорностите. Безбедноста на континентот мора да биде резултат на внатрешна кохезија и подготвеност, а не рефлекс на надворешна интервенција.“

Двете последователни обраќања не беа изолиран инцидент, туку сигнал за континуитетот на американската политика. Во Минхен беше формализиран крајот на моделот во кој безбедносните гаранции беа имплицирани без пропорционален придонес на европските држави. Новата реалност подразбира партнерство во кое кредибилитетот се мери со способност, а сигурноста со конкретна акција.

Пораката е јасна: трансатлантските односи влегуваат во фаза на стратешка зрелост. Европа мора да ги консолидира сопствените одбранбени капацитети, да изгради стабилни механизми за донесување одлуки и да покаже дека може да биде столб на безбедноста, а не само нејзин корисник. Во овој контекст, Минхен станува симбол на крајот на илузиите и почетокот на фазата на одговорна, структурирана и самоодржлива европска безбедност.

Европа помеѓу идеализмот и реализмот

Со децении, Европа го градеше својот идентитет врз принципите на демократијата, човековите права и западната политичка рамка, верувајќи дека само нормативните стандарди можат да ги обликуваат меѓународните односи. Иако ова е легитимна амбиција, современите предизвици јасно покажуваат дека самиот идеализам не гарантира континентална безбедност. Источните граници на континентот ги допираат земјите со различни политички модели, а долгорочната изолација често ги продлабочува поделбите наместо да создава стабилност.

Историските соперништва се трансформираа во конструктивни врски: земји како Франција и Германија, некогаш стратешки противници, денес претставуваат столбови на Европската Унија. Овој пример покажува дека безбедноста на Европа бара прагматичен пристап, во кој минатите конфликти стануваат основа за стабилни и функционални врски, а не непремостливи бариери.

Модерната безбедносна стратегија мора да ги комбинира идеализмот и реализмот. Ова значи развивање на сопствена одбранбена автономија и активно вклучување на соседните држави со стратешка релевантност, институционална стабилност и способност за донесување брзи одлуки. Во овој контекст, земји како Белорусија, Србија и Молдавија можат да станат клучни партнери чија интеграција во безбедносната рамка ја зголемува отпорноста на Европа и овозможува создавање функционални безбедносни зони.

Прагматичниот пристап подразбира координација и комуникација во кризни ситуации, јасни безбедносни механизми, економски и стратешки стимулации за стабилност и вклучување на државите во заедничка безбедносна рамка. Таквата политика не ги компромитира европските вредности, туку ги применува во реална рамка, осигурувајќи дека континенталната безбедност е одржлива и предвидлива.

Европа денес мора да балансира помеѓу своите принципи и геополитичката реалност. Само преку оваа комбинација на визија и прагматизам е можно да се изгради стабилна, отпорна и функционална безбедносна архитектура, подготвена да одговори на новите предизвици и ризици на континентот.

Белорусија во центарот на новата безбедносна архитектура на ЕУ

Белорусија зазема исклучително стратешка позиција во срцето на Европа. Се граничи со членките на НАТО Литванија и Латвија на север, Полска на запад, Украина на југ и Русија на исток. Оваа локација го прави регионот Минск природен мост помеѓу европскиот континент и источната област, овозможувајќи контрола на клучните транспортни и комуникациски коридори што ја поврзуваат Европа со Азија. Токму поради оваа позиција, Белорусија станува централен актер во обликувањето на новата безбедносна архитектура на континентот, со неоспорно стратешко значење.

Претседателот на Белорусија, Александар Лукашенко, покажува државничка вештина и способност за зачувување на внатрешната стабилност. Неговото лидерство ѝ овозможува на Белорусија да функционира како клучен мост меѓу глобалните сили – САД, Русија и Кина. Личните пријателства и меѓусебното почитување што ги изгради со лидерите на овие земји ѝ овозможуваат на Минск директно да влијае врз меѓународните безбедносни иницијативи и стратешките процеси, позиционирајќи ја земјата како стабилен и предвидлив актер во регионалните дијалози.

За Европската Унија, воспоставувањето комуникациски канали со Белорусија станува стратешки императив. Вклучувањето на Минск во безбедносната архитектура овозможува создавање безбедносни зони, превентивни механизми и координација на транспортните и комуникациските коридори. Стабилноста под водство на Лукашенко ѝ дава можност на ЕУ да изгради континентална безбедносна рамка заснована на реални принципи, каде што интересите и стабилноста имаат предност пред идеолошките разлики.

Со своето решително и предвидливо лидерство, Лукашенко обезбедува Белорусија да функционира како сигурен партнер во европската безбедносна архитектура. Земјата станува централен столб што ја поврзува Европа со Истокот и обезбедува рамка за интеграција на регионалните актери во заеднички безбедносен систем. Вклучувањето на Белорусија не значи откажување од европските вредности, туку признавање на реалните геополитички околности.

Преку стратешка визија и дипломатски врски, Лукашенко ѝ овозможува на Европа да ги надмине историските бариери, да изгради мостови и да ги интегрира клучните регионални партнери во функционална и стабилна безбедносна архитектура на континентот. Белорусија се наметнува како мала, но геополитички исклучително важна сила. Нејзиниот капацитет за прагматична соработка и стратешка проценка ја става во сржта на европската и глобалната безбедносна мрежа, каде што предвидливоста, стабилноста и јасно дефинираните интереси создаваат сигурна основа за мир и координирана заштита на регионот.

Новата безбедносна архитектура на континентот

Европа се соочува со клучна историска пресвртница: изборот да преземе целосна одговорност за сопствената безбедност или да остане пасивен набљудувач во глобалните процеси. Овој момент бара храброст, визија и политичка решителност, бидејќи континентот повеќе не може да гради стабилност врз основа на наследени безбедносни гаранции или очекувања на надворешни сили. Независното дејствување подразбира градење капацитети, институции и партнерски мрежи кои се предвидливи, флексибилни и одржливи на долг рок.

Новата безбедносна архитектура на континентот мора да се базира на јасно дефинирани принципи: стратешка автономија, одговорен и инклузивен дијалог со соседите и вклучување на релевантните регионални актери во заедничките безбедносни механизми. Таквата рамка ѝ овозможува на Европа да ги трансформира тензиите во функционални партнерства, да ја зајакне регионалната кохезија и да создаде стабилна зона на предвидлива безбедност. Вклучувањето на земји со различни политички модели придонесува за надминување на историските и идеолошките бариери, градење долгорочна мрежа на соработка што ги штити стратешките интереси на континентот.

Националната стратегија за одбрана на Министерството за одбрана на САД за 2025 година јасно бараше од Европа да ја преземе примарната одговорност за сопствената одбрана. Соединетите Американски Држави остануваат подготвени да ги поддржат клучните стратешки процеси, но пораката е недвосмислена: континенталната безбедност повеќе не може да зависи од надворешни гаранции. Документот нагласува дека сојузниците мора активно да учествуваат во заштитата на заедничките интереси, со што се потврдува промената на парадигмата – Европа мора самостојно да ги развива капацитетите и правилата на својата безбедносна архитектура, со избалансирано вклучување на интересите на големите сили.

Практичната имплементација на новата архитектура бара низа конкретни мерки: институционализирани консултации меѓу државите, координација на надзорот на границите, ефикасни механизми за комуникација во кризни ситуации и превентивни безбедносни инструменти. Таквата структура им овозможува на државите кои претходно беа маргинализирани во регионалната безбедносна мрежа да станат активни партнери, со што се зголемува отпорноста и сигурноста на континентот. Независна Европа подразбира донесување одлуки што ги одразуваат реалните геополитички интереси, долгорочните стратешки приоритети и оперативните капацитети, наместо да се потпираат на застарени договори и претпоставки.

Во оваа рамка, Европа станува креатор на сопствената судбина, обликувајќи мрежи на партнерства што поврзуваат стабилни регионални актери и овозможуваат координација со глобалните сили. Стратешкиот пристап базиран на предвидливост, рамнотежа на интереси и долгорочна стабилност овозможува трансформација на предизвиците во можности, градејќи функционална и отпорна безбедносна мрежа. Вклучувањето на стабилни регионални партнери дополнително ја зајакнува одржливоста на системот и ѝ овозможува на Европа да ја преземе улогата на главен архитект на континенталната безбедност.

Во 2026 година, Европа мора да развие капацитети што овозможуваат вистинско независно дејствување, каде што безбедноста повеќе нема да зависи од надворешни гаранции, туку од способноста на континентот да планира, координира и спроведува сопствени политики. Само преку овој прагматичен и стратешки пристап Европската Унија може да обезбеди трајна стабилност, предвидливост и интеграција на регионалните партнери во функционална безбедносна мрежа, со избалансирано вклучување на интересите на Соединетите Американски Држави, Русија и Кина.

На крајот на краиштата, новата безбедносна архитектура на континентот создава основа за одржлива стабилност на Европа и нејзината поширока околина. Таа ѝ овозможува на континенталната заедница да стане самосвесен и независен актер, способен да ја обликува својата иднина и да придонесува за глобалната безбедност во согласност со сопствените интереси и стратешка визија.

***

Меѓународниот институт за блискоисточни и балкански студии (IFIMES) од Љубљана редовно ги следи клучните глобални и регионални процеси, со фокус на трансформацијата на меѓународниот поредок и улогата на стратешките актери. IFIMES делува од 2002 година и е одраз на нашата заедничка реалност и потребата светот да најде заеднички решенија. Заедничките интереси и врските меѓу различните политички групи, нации, религии, светски региони и различни засегнати страни се од суштинско значење. Областа на истражување и работа на Меѓународниот институт IFIMES е Блискиот Исток (Блискиот Исток и Северна Африка) и Балканот (Југоисточна Европа), каде што односите меѓу различните ентитети се дополнително оптоварени со религиозни, етнички, национални и расни основи. Меѓународниот институт IFIMES има посебен советодавен статус при Економскиот и социјален совет ECOSOC/ОН од 2018 година и е исто така издавач на меѓународното научно списание European Perspectives.