Србија пред изборите во 2026 година: Странски влијанија, изборен интегритет и предизвици за суверенитетот

Анализа, Национал
Меѓународен институт за Блискоисточни и Балкански студии
Петок, 23 октомври 2026 година

Вонредните парламентарни избори во Србија, закажани за 25 октомври 2026 година, влегуваат во својата последна фаза во атмосфера на изразена политичка поларизација. Во последните денови, предизборната кампања дополнително беше обележана со наводи за можно влијание на актери од Подгорица, Загреб и Приштина врз политичките настани во Србија, како и дискусии за потеклото и транспарентноста на финансирањето на изборните кампањи.

До неодамна, претседателот на Србија, Александар Вучиќ (СНС), кој поднесе оставка од функцијата претседател на Републиката на 27 септември 2026 година, ги фокусираше своите политички активности на парламентарните избори, дејствувајќи како носител на изборната листа „Александар Вучиќ – Единствена Србија“, со можност за враќање на функцијата премиер. Во јавните настапи, тој ги поврзуваше поранешниот претседател на Црна Гора Мило Ѓукановиќ (ДПС), Радој Звицер и Милош Меденица со наводни активности насочени против Србија.

Во исто време, Ѓукановиќ ги отфрли обвинувањата дека е поврзан со Илија Срдановиќ, носителот на „Студентскиот список – Студентите победуваат“, наведувајќи дека дури и не го запознал.

Избори надвор од рамките на конфликтот меѓу владата и опозицијата: државен суверенитет и интегритет на изборниот процес

Изборите закажани за 25 октомври имаат пошироко значење од вообичаената конкуренција на политичките партии. По речиси две години социјална криза и студентски протести, во изборниот процес влегува нов политички актер – изборната листа „Студентскиот список – Студентите победуваат“, на која беа претставени сите 250 кандидати за Народното собрание, иако, според достапните податоци, меѓу нив нема ниту еден студент. Во исто време, владејачката Српска напредна партија (СНС) се обидува да ги претстави изборите како одлука за континуитетот на власта, политичката стабилност и насоката на државната политика. Во такви околности, секое прашање што може да влијае на перцепцијата за политичката легитимност станува дел од поширок изборен натпревар.

Отворањето на прашањето за можно влијание од Подгорица, Загреб и Приштина затоа има најмалку две димензии. Првото е безбедносно: дали постојат конкретни обиди за странско или прекугранично влијание врз изборниот процес? Второто е политичко: дали прашањето за наводното странско влијание се користи како инструмент за предизборна мобилизација?

Првото тврдење бара проверливи докази, кои не се лесни за обезбедување поради софистицираноста и методите на самите разузнавачки операции. За второто, доволно е да се анализира начинот на кој одредена тема се воведува во јавниот простор, кој ја користи и во кој момент од кампањата.

„Црногорскиот фактор“ во фокусот на предизборната кампања во Србија

За време на предизборната турнеја низ Србија на 29 септември 2026 година, Александар Вучиќ изјави дека Мило Ѓукановиќ „директно се вклучил во изборите во Србија“, додека ги спомена Радој Звицер и Милош Меденица и најави можни понатамошни активности во врска со Звицер. Тој повтори слични обвинувања на изборниот митинг во Сремска Митровица на 1 октомври 2026 година. Овие изјави го отвораат и поширокото прашање за односите меѓу Србија и Црна Гора, оптоварени со политичкото наследство од периодот што претходеше на промената на власта во Србија во 2000 година. Во овој контекст, во политичката и историската меморија на Србија, улогата на тогашното црногорско раководство, со кое е поврзан и Мило Ѓукановиќ, е сè уште присутна.

Ова се сериозни политички и безбедносни обвинувања. Поради тајната природа на разузнавачките операции, особено е важно да се направи разлика помеѓу политичките, личните, разузнавачките и криминалните врски, чие идентификување може да ја наруши вистинската слика.

Затоа, евентуалната улога на Црна Гора на изборите треба да се оценува врз основа на документирани финансиски, комуникациски и организациски врски и конкретни активности, а не врз основа на етничкото или националното потекло на поединците.

Изборното финансирање во центарот на прашањето за транспарентност и интегритет на изборите

Друга важна тема што Вучиќ ја отвори е финансирањето на кампањата на политичките противници. Тој тврдеше дека неговите противници имаат големи суми пари од непознато потекло и конкретно посочи на трошоците за кампањата „Студентски листи – Студентите победуваат“. Ова прашање е легитимно и е од особено значење за интегритетот на изборите и изборниот процес. Сепак, сериозноста на овие обвинувања бара проверливи докази. Ако станува збор за готовински трансакции, нивното докажување може да биде особено тешко.

Доколку постојат индикации дека изборната листа добива средства од нелегални извори, потребно е да се утврди потеклото на парите, идентитетот на плаќачите, износите и начинот на пријавување на средствата, евентуалното посредување од трети страни, финансирањето на медиумите и други активности во изборната кампања, користењето на јавни ресурси и постоењето на координација со домашни или странски актери. Готовинските трансакции можат да го отежнат следењето на паричните текови, но сами по себе не ја исклучуваат можноста за докажување на неправилности.

Токму во оваа област Србија долго време се соочува со препораките на меѓународните набљудувачи на изборите. ОБСЕ/ОДИХР укажа на потребата од зајакнување на надзорот врз финансирањето на политичките активности, поголема транспарентност на приходите и расходите, спречување на злоупотреба на јавните ресурси и примена на ефикасни санкции. Контролата на готовинските трансакции може да претставува посебен предизвик во следењето на потеклото на средствата и идентификувањето на можни неправилности. ОДИХР, исто така, укажа на прашања што бараат понатамошно подобрување, особено во однос на ефикасниот надзор, одвраќачките санкции и заштитата од злоупотреба на јавните средства.

Прашањето за финансирање на кампањите не е маргинално прашање, туку едно од клучните прашања за интегритетот на изборите.

Дипломатски тензии и регионални безбедносни предизвици

Предизборната атмосфера беше дополнително оптоварена од дипломатскиот спор меѓу Белград и Загреб откако Србија испрати протестна нота до Хрватска поради наводно мешање во внатрешната политичка состојба и изборниот процес. Меѓу другото, Белград изрази незадоволство од известувањето на одредени хрватски медиуми за политичките настани во Србија. Хрватскиот премиер Андреј Пленковиќ ги отфрли обвинувањата за мешање, нагласувајќи ја слободата на медиумското известување. Сепак, презентирањето на осум барања од страна на Пленковиќ до Црна Гора во процесот на пристапување кон Европската Унија покажува дека Хрватска активно ги застапува нејзините интереси во регионалните прашања. Во овој контекст, некои хрватски функционери во јавни изјави изразија ставови што укажуваат на спротивставување на политиката на Александар Вучиќ и неговото останување на чело на Србија, вклучувајќи го и известувачот на Европскиот парламент за Србија, Тонино Пицула (SDPH/S&D), кој доаѓа од Хрватска. Ваквите ставови претставуваат дел од поширокиот регионален политички контекст.

Регионалната димензија е дополнително комплицирана од воената и политичката соработка на Хрватска, Албанија и Косово во форма на воено-политички сојуз, што некои српски функционери и политички актери го толкуваат како можен безбедносен предизвик и закана. Не е оправдано автоматски да се презентираат регионалните безбедносни аранжмани како план насочен против Србија, но е легитимно да се анализираат врз основа на документирани цели, воени капацитети и можни последици за регионалната стабилност.

Загриженоста на Србија, како и ставовите на другите земји во регионот, треба да се разгледаат преку дијалог, транспарентност и постојните меѓународни механизми. Претворањето на безбедносните проценки во предизборни обвинувања може дополнително да ги затегне односите и да го стесни просторот за рационална дискусија.

Во овој контекст, протестната нота на Србија упатена до Хрватска добива поширока политичка димензија бидејќи, во пресрет на парламентарните избори, прашањето за надворешно мешање е поврзано со суверенитетот, регионалните односи и независноста на надворешната политика на Србија. Оптоварени од историјата и хипотеката на меѓусебните односи, Србија и Хрватска не можат однапред да исклучат никакво сценарио, но конечните евалуации мора да се базираат на проверливи факти, а не на политички (ре)толкувања.

Странски влијанија и предизвици за геополитичката независност и националната безбедност

Вклучувањето на Подгорица, Загреб и Приштина, странски безбедносни и разузнавачки служби, криминални структури и странско финансирање во последната изборна кампања укажува на поширок тренд на секјуритизација на политичкиот дискурс кон поширокото прашање на регионалните политички влијанија. Долго време во јавноста се појавуваат тврдења за активностите на разни странски актери во Србија и регионот. Германија, Велика Британија, Русија и други земји често се споменуваат во политичките и медиумските наративи, со оценки дека одредени настани во Србија го носат препознатливиот „ракопис“ на странските разузнавачки служби. Сепак, повеќе од 150 години, Балканот е област на интензивна конфронтација меѓу различни надворешни интереси и влијанија, а Србија не е исклучок во овој поглед.

Во таков дискурс, политичката конкуренција престанува да се претставува само како конфликт на различни програми, економски политики и модели на управување. Противникот сè повеќе се претставува како потенцијален канал на странско влијание, дестабилизација или загрозување на државата.

Вучиќ предупредува дека се прават напори да се влијае врз внатрешната и надворешната политика на Србија преку регионални центри на политичко влијание. Во овој контекст, тој ги гледа Загреб, Подгорица и Приштина како дел од поширок притисок насочен кон промена на политичкиот курс на Србија. Во исто време, одредени јавни изјави на регионалните функционери укажуваат на спротивставување на политиката на Александар Вучиќ и неговото продолжено останување на чело на Србија, што дополнително го поврзува прашањето за политичкото водство во земјата со пошироките регионални односи.

Пораката на Вучиќ е јасна: Србија треба да ја зачува својата политичка независност и правото да води сопствена надворешна политика во согласност со своите национални интереси, а не под притисок однадвор. Ваквата реторика го позиционира Вучиќ како застапник на политичката независност на Србија, но нејзината вистинска основа треба да се оценува врз основа на конкретни одлуки за надворешна политика и односи со меѓународните актери.

Крајот на предизборната кампања е обележан и со надворешната политика на Србија, особено нејзиниот став кон Русија и одбивањето да воведе санкции кон Москва. Вучиќ го претставува тоа како прашање на независно донесување одлуки и заштита на националните интереси, додека наводните надворешни притисоци ги поврзува и со напорите за промена на владата во Србија.

Овие тврдења треба да се гледаат како дел од политичкиот наратив на владејачката структура за постоењето на координирана меѓународна безбедносно-разузнавачка операција за соборување на владата. Сепак, прашањето за надворешнополитичката ориентација на Србија е несомнено важно за разбирање на односите на Белград со Европската Унија, САД, Русија, Кина и други регионални и меѓународни актери.

Во предизборните говори, Вучиќ нагласи дека „ние му служиме само на нашиот народ и на никој друг“, претставувајќи ја независноста на државната политика како клучна разлика помеѓу владата што ја предводи и нејзините политички противници. Таквата порака има и надворешни и домашни политички функции: го поврзува прашањето за меѓународната позиција на Србија со изборот на идната влада и мобилизацијата на гласачите.

На крајот од кампањата, независноста и суверенитетот на надворешната политика стануваат едно од важните средства за политичка мобилизација. Вистинскиот степен на надворешен притисок, како и можната нелегална активност на странски актери, мора да се процени врз основа на спроведени истраги и проверливи докази.

Во пресрет на изборите, беа актуелизирани прашањата за странските разузнавачки операции, можното влијание врз политичките процеси и заштитата на безбедносно-разузнавачкиот и одбранбениот систем на Србија. Некои политички пораки ги поврзуваат овие теми со тврдења дека активностите насочени против владата се во последна фаза.

Тврдењата за можно постоење на разузнавачка операција насочена кон соборување на Александар Вучиќ или дестабилизација на владата во Србија стануваат сè почести. Во овој контекст, се споменува и таканаречената „шок доктрина“, односно можноста за ненадеен настан што би можел да влијае на текот и резултатите од изборите. Исто така, постојат тврдења дека пред неколку години имало упад во безбедносниот и разузнавачкиот систем на Србија, чии последици, според овие тврдења, подоцна биле санирани.

Доколку има безбедносен инцидент, одговорот на државата треба да се базира на професионална истрага, заштита на институциите и соодветно информирање на јавноста. Ваквите инциденти можат дополнително да ги затегнат политичките односи и да го претворат прашањето за националната безбедност во инструмент на предизборна борба.

Клучната разлика е помеѓу заштитата на државата од реалните безбедносни и разузнавачки активности и политичкото толкување според кое секоја сериозна закана за владата е дел од операција за нејзино соборување. Првата е легитимна и неопходна државна функција; втората бара посебен товар на докажување.

Црна Гора и Војводина: политичка мобилизација и предизвици за стабилноста на државата

Србија и Црна Гора се поврзани со длабоки семејни, социјални, културни, економски и политички врски. Значителен број српски граѓани потекнуваат од Црна Гора, додека бројни семејства и социјални заедници од двете страни на границата негуваат долгорочни врски.

Затоа политичкото влијание на поединците, без оглед на нивното потекло, не може автоматски да се припише на државата Црна Гора, нејзините граѓани или црногорската заедница во Србија. Исто така, можните врски на поединци со криминални структури мора да се докажат на индивидуално ниво, а не да се поврзат со националноста. Одговорноста е индивидуална, а не колективна.

Прашањето за Војводина се појавува како едно од потенцијално најчувствителните прашања за внатрешната стабилност на Србија. Тврдењата на Александар Вучиќ дека одредени актери од студентското движење се залагаат за отцепување на Војводина од Србија засега треба да се сметаат за политички изјави кои бараат соодветни докази. Сепак, имајќи го предвид искуството со Косово, чиј статус е сè уште предмет на меѓународни несогласувања, загриженоста на официјален Белград во врска со територијалниот интегритет на земјата не треба однапред да се отфрла.

Доколку се постави прашањето за идното уставно уредување на Србија, тоа мора да се дискутира транспарентно и демократски, со целосно почитување на уставниот поредок и важечките законски процедури.

Постизборни предизвици: формирање влада и доверба во институциите

Без оглед на резултатот од изборите, три прашања ќе бидат од особено значење:

Прво, дали изборниот процес ќе биде доволно транспарентен за резултатите да бидат прифатени како легитимни.

Второ, дали надлежните органи транспарентно ќе ги потврдат наводите за финансирање на кампањата, вклучувајќи го и можното финансирање од трети страни и можните нелегални извори.

Трето, дали политичките актери ќе прифатат дека евентуалните спорови се решаваат институционално, а не преку политичка мобилизација на улица.

Одговорот на овие прашања ќе покаже дали изборите на 25 октомври ќе бидат само уште еден вонреден парламентарен избор или важна точка во редефинирањето на политичките односи во Србија.

Заклучок: изборен интегритет и државен суверенитет како тест за институционалната зрелост на Србија

Вонредните парламентарни избори во Србија на 25 октомври 2026 година се одржуваат во политичка средина во која изборната конкуренција е сè повеќе испреплетена со прашања од националната безбедност, регионалните односи и меѓународната позиција на државата. Обвинувањата за наводното влијание на актерите од Подгорица, Загреб и Приштина, контроверзиите околу финансирањето на изборната листа „Студентски список – Студентите победуваат“, дипломатските тензии и дискусиите за Војводина ја проширија кампањата надвор од конкуренцијата на политичките програми, претворајќи ја во дискусија за суверенитетот, стабилноста на државата и идната насока на Србија.

Важно е да се обезбеди транспарентност на финансирањето на изборите преку контрола на потеклото на средствата, пријавените приходи и расходи, можните посреднички канали и злоупотребата на јавните ресурси. Истите стандарди мора да важат за сите политички актери, без оглед на нивната позиција и политичка ориентација. Тврдењата за странско влијание треба да се истражат и потврдат врз основа на конкретни докази, а дипломатските спорови треба да се решаваат преку дијалог и преку постојните меѓународни механизми и добра пракса.

Дискусиите за државното единство, територијалниот интегритет и уставната положба на Војводина исто така бараат одговорност и прецизност. Евентуалните прекршувања на уставниот поредок мора да се разгледуваат во согласност со законот, притоа зачувувајќи го просторот за легитимна демократска дискусија. Заштитата на стабилноста на државата и демократските слободи не се спротивставени цели.

По изборите, клучниот предизвик нема да биде само формирањето парламентарно мнозинство, туку и способноста на институциите непристрасно да ги разгледуваат жалбите, да проверуваат евентуални неправилности и да обезбедат доверба во изборниот процес. Имено, суверенитетот не се одразува само во правото на државата самостојно да донесува одлуки, туку и во способноста на нејзините институции да ги спроведуваат законски, одговорно и врз основа на проверливи факти.

Проценките на ризикот и можноста за примена на еден вид „шок доктрина“ со цел да се влијае врз резултатот од изборите бараат посебно внимание, како и превентивни предупредувања за можни инциденти во текот на ноќта помеѓу 25 и 26 октомври. Ваквите безбедносни ризици треба сериозно да се разгледаат, но не и да се исклучат како сигурни настани. Навременото препознавање на заканите, дејствувањето на надлежните институции и одговорноста на сите политички актери се клучни за спречување на ескалација и зачувување на мирот и безбедноста на граѓаните.

Последниот тест за демократската зрелост на Србија ќе биде нејзината способност да го заштити изборниот процес од реални напади и злоупотреби. Односот помеѓу доказите, институционалната непристрасност и политичката одговорност ќе покаже дали изборите ќе придонесат за зајакнување на довербата во државата или ќе ја продлабочат постојната поларизација. Долгорочната стабилност на Србија ќе зависи првенствено од кредибилитетот на институциите и нивната способност подеднакво да го применуваат законот за сите.

Меѓународниот институт за блискоисточни и балкански студии (IFIMES) од Љубљана редовно ги следи клучните глобални и регионални процеси, со фокус на трансформацијата на меѓународниот поредок и улогата на стратешките актери. IFIMES делува од 2002 година и е одраз на заедничката реалност и потребата светот да најде заеднички решенија. Заедничките интереси и врските меѓу различните политички групи, нации, религии, светски региони и различни засегнати страни се од суштинско значење. Областа на истражување и работа на Меѓународниот институт IFIMES е Блискиот Исток (Блискиот Исток и Северна Африка) и Балканот (Југоисточна Европа), каде што односите меѓу различните ентитети се дополнително оптоварени со религиозни, етнички, национални и расни основи. Меѓународниот институт IFIMES има посебен советодавен статус при Економскиот и социјален совет ECOSOC/ОН од 2018 година и е исто така издавач на меѓународното научно списание European Perspectives.

Република Казахстан: Од Декларација за државен суверенитет до статус на средна сила за 36 години