Од блоковска до цивилизациска географија: Европа помеѓу Минск, Белград и Јадранот
Токму тука лежи суштината на преминот од блоковска кон цивилизациска географија: географијата престанува да биде само даденост што произведува поделби и станува инфраструктура што ги поврзува луѓето, државите, економиите и цивилизациите.
Анализа, Национал
Меѓународен институт за Блискоисточни и Балкански студии
Среда, 30 септември 2026 година
Вовед
Во модерната геополитика, најдлабоките карти на континентот повеќе не ги цртаат армии и генерали. Тие се повеќе се обликуваат од знаење, економија, дигитални мрежи и заеднички интереси. Кога коридорите стануваат поважни од рововите, границите стануваат точки на поврзување, а податоците стануваат новата стратешка енергија, безбедноста престанува да биде само ѕид што штити од закани и станува можност за создавање простор на стабилност, поврзаност и стратешка отпорност.
Најголемата победа во дваесет и првиот век не е да се победи противникот во средината во која ја изградил својата сила, туку да се промени самата средина – да се преобликува така што конфликтот ќе го изгуби своето значење, а интересите на мирот ќе станат неспоредливо посилни од импулсите што водат до војна.
Европа денес стои пред огледалото на сопствената историја. Во последните децении, континентот страдаше не од недостаток на моќ, туку од вишок на милитаризирана географија што ги продлабочи поделбите. Секоја нова криза ја прошируваше воената географија на сметка на економската и развојната поврзаност, додека рамнотежата на моќта, иако можеше да ја одложи војната, ретко ги отстрануваше нејзините подлабоки причини. Затоа, вистинското стратешко прашање повеќе не е само колку оружје поседува една земја, туку во каква средина ја користи таа моќ и каква географија произведуваат нејзините сојузи. Затоа, Европа се соочува со избор помеѓу географија на фатализам и тампон зони, од една страна, и географија на мрежи, меѓузависност и цивилизациски врски, од друга страна.
Во центарот на оваа трансформација е Белорусија, стратешки простор помеѓу Русија и ЕУ/НАТО, чија географска положба има пошироко значење за европската безбедност и континенталните линии на комуникација. Во поширокиот европски простор, продолжува појас од земји кои не се членки на ЕУ – Србија, Босна и Херцеговина, Црна Гора и други земји од Западен Балкан – чија географска положба дополнително ги поврзува Централна, Источна и Југоисточна Европа со Јадранското и Медитеранот.
Ова не се простори на периферијата на сферите на интерес на другите луѓе или изолирани ентитети. Напротив, овие земји се дел од поширок, меѓусебно поврзан макрорегионален простор – тие се неразделен и витален дел од Евроазија и Евро-Медитеранот. Од белоруските рамнини, кои го поврзуваат Балтичкиот со Евроазискиот простор, преку Дунавските и Моравските коридори на Србија, до Јадранско-јонскиот басен, Црна Гора и Босна и Херцеговина, овој појас претставува важна географска и инфраструктурна врска помеѓу континентална Евроазија и медитеранската економска отвореност. Токму на оваа широка област, на еден вид мост помеѓу евроазиската стратешка длабочина и Медитеранот, се обликува нова географија на иднината – географија во која кризите не само што се надминуваат со сила, туку нивните причини се намалуваат на долг рок преку поврзување, меѓузависност и споделен просперитет.
- Белорусија – стратешки јазол на европската и евроазиската географија
Белорусија претставува една од важните геополитички области каде што се испреплетени руските, европските и трансатлантските безбедносни интереси. Руската енклава Калининград, територијално одвоена од остатокот од Русија и опкружена со земји-членки на НАТО, е особено чувствителна. Неговата географска изолација, заедно со локацијата на Сувалскиот коридор, ја прави оваа област една од почувствителните точки на европската безбедносна архитектура. Во случај на сериозна закана за руските стратешки интереси во Калининград, ризикот од поширока воена ескалација, вклучително и нуклеарниот аспект, претставува еден од сериозните безбедносни предизвици за Европа.
Белорусија се наоѓа на една од клучните континентални рути што го поврзуваат рускиот простор со Балтикот и Централна Европа, поради што нејзината географска положба ги надминува националните граници и директно се рефлектира во европската безбедносна архитектура. Токму затоа овој простор не треба да се гледа исклучиво како потенцијална линија на конфронтација, туку и како простор во кој стабилноста, предвидливоста и комуникациската поврзаност се од пошироко европско значење. Во овој контекст, Минск може да се смета за важна точка во поширокиот процес на преобликување на европската географија на безбедноста – од област на поделба и висока тензија во област каде што дијалогот, економската поврзаност и институционалната предвидливост би можеле да ги намалат ризиците од конфронтација.
Поради својата географска положба, Белорусија останува една од клучните стратешки области на европската безбедност, а во исто време претставува зона на средба, конкуренција и тензија меѓу Русија, НАТО и Европската Унија.
Овој аспект на потенцијалот на Белорусија треба да се гледа во контекст на пошироката трансформација на современата моќ. Дури и пред заострувањето на односите со Западот, Белорусија разви значаен ИТ сектор, особено концентриран околу Паркот за висока технологија. Дигиталната економија, вештачката интелигенција и извозот на ИТ услуги претставуваа важен сегмент од нејзината економска структура, додека логистичките капацитети и географската положба ја направија Белорусија релевантна врска во коридорите што ги поврзуваат истокот и западот. Во оваа смисла, модерната моќ може да се сведе сè помалку на количината на челик, а сè повеќе да се поврзува со способноста за управување со информации, технологија, инфраструктура и логистички текови.
Токму оваа комбинација од географија, технологија и логистика покажува дека стратешката важност на Белорусија не произлегува само од нејзината позиција помеѓу Русија и европскиот простор, туку и од нејзината способност да развива сопствени економски и технолошки капацитети. Земјата, според тоа, може да се гледа не само низ призмата на безбедносните ризици, туку и како област чии инфраструктурни, дигитални и комуникациски потенцијали имаат пошироко регионално значење.
Во овој контекст, промените во односите меѓу Вашингтон и Минск покажуваат дека Белорусија, и покрај длабоката геополитичка конфронтација, останува област со која големите сили мора да сметаат. Односот на американскиот претседател Доналд Трамп со белорускиот претседател Александар Лукашенко беше воспоставен за време на неговиот прв мандат во Белата куќа, а во одредени фази се карактеризираше со подиректна дипломатска комуникација и напори за отворање канали за дијалог со Минск преку специјални пратеници. Овој развој покажува дека дури и во услови на длабоки геополитички поделби постојат можности за прагматична дипломатија кога постои заеднички интерес за тоа.
Ова го потврдува поширокиот принцип на овој текст: географската локација може да биде извор на ранливост и дипломатска важност во исто време. Современата стратешка моќ подразбира не само способност за користење на географијата како заштита, туку и способност за претворање на нејзиниот потенцијал во инструмент за поврзување, стабилност и соработка. Во оваа смисла, белорускиот пример покажува како област која е истовремено изложена на геополитички притисоци може да има и потенцијал да стане дел од поширока мрежа на економски, инфраструктурни и комуникациски врски.
- Србија – континентална земја и регионална мрежа на коридори
Истата логика на географијата на цивилизацијата како географијата на поврзаноста се применува и за Србија. Фактот дека денес нема пристап до морето не мора нужно да претставува пречка за нејзиниот економски и стратешки развој. Примерите на Швајцарија, Австрија, Чешка, Словачка и Унгарија покажуваат дека отсуството на морски брег само по себе не го одредува успехот, влијанието или нивото на развој на една земја. Морето не е судбина; мрежите, коридорите и можноста за поврзување со пошироки економски области играат сè поважна улога.
Во оваа смисла, географијата на цивилизацијата не значи географија на цивилизациски блокови, туку географија на врски, во која инфраструктурата, институциите, знаењето, економијата и комуникацијата го трансформираат географскиот простор од потенцијална зона на конфликт во простор на соработка.
Србија може да ја претвори својата континентална позиција во предност благодарение на својата позиција на важните европски комуникациски патишта. Наместо директен пристап до морето, нејзината географска вредност дополнително ја одредуваат Дунав и Сава, како и клучните копнени сообраќајни артерии што ја поврзуваат Централна, Југоисточна и Јужна Европа. Во таква географија, предноста не произлегува од самиот факт дека земјата има или нема морски брег, туку од можноста да ја вклучи својата територија во пошироки мрежи на трговија, транспорт, енергија и комуникации.
Политиката на Александар Вучиќ се стреми истовремено да ја зачува европската економска поврзаност на Србија и да развива односи со разни меѓународни партнери. Во овој контекст, посебно место заземаат инфраструктурни проекти како што се Коридорот X, Моравскиот коридор и брзата железница Белград-Нови Сад, со континуирани инвестиции во сообраќајна инфраструктура, дигитализација и логистички капацитети.
Ваквите инвестиции дополнително ја зајакнуваат позицијата на Србија како најголема економија на Западен Балкан и важна регионална сообраќајна и логистичка раскрсница. Развојот на автопатската, железничката и дигиталната инфраструктура генерално ја зголемува економската и регионалната меѓузависност. Оваа меѓузависност може да претставува еден од факторите што ја зголемуваат цената на конфликтот и со тоа придонесуваат за стабилност.
Во оваа смисла, развојот на инфраструктурата не е само прашање на економија и поврзаност, туку може да има и поширока геополитичка функција: позиционирање на Србија како важна регионална раскрсница и партнер на разни меѓународни актери, а во исто време зачувување на силни економски врски со Европа.
Европската историја по Втората светска војна роди државници кои ги изградија темелите на модерните европски држави од воено уништување и геополитичка неизвесност. Конрад Аденауер[2] ја водеше повоена Западна Германија кон политичка стабилност, економско закрепнување и европска интеграција. Шарл де Гол[3] се стремеше да ја врати стратешката автономија и меѓународното влијание на Франција, инсистирајќи француската држава самостојно да ги обликува своите клучни интереси. Алчиде де Гаспери[4] учествуваше во повоената реконструкција на Италија и силно се залагаше за европска интеграција, помирување и создавање заеднички европски институции.
Повоеното европско искуство покажува дека политичката стабилност, економската реконструкција, инфраструктурата и меѓународната поврзаност честопати дејствуваа како меѓусебно поврзани елементи на долгорочна стратешка консолидација. Токму оваа комбинација на градење држава, развој и поврзаност е важна за разбирање на современата геополитичка позиција на Србија. Во овој поширок контекст, Минск и Белград можат да се сметаат за два важни географски јазли на европскиот континент – области чија стратешка важност произлегува од нивната позиција, комуникациски патишта и потенцијал за поврзување. Географијата, сама по себе, не е ниту предност ниту слабост; таа станува стратешки ресурс кога државата е способна да ја претвори во поврзаност, развој и стабилност.
- Западен Балкан, безбедносни коридори и Јадранско-јонскиот слив
Проширувањето на оваа мрежа на врски е тешко да се замисли без Босна и Херцеговина и Црна Гора. Коридорите низ овие земји не се само транспортна инфраструктура, туку и важни елементи на европската економска и безбедносна поврзаност. Развојот на Коридорот Vc, енергетските меѓусебни врски и дигиталните мрежи дополнително можат да ја поврзат внатрешноста на Балканот со Јадранот и да ја зајакнат регионалната меѓузависност.
Црна Гора, како важна точка на Јадранско-јонскиот слив, го поврзува Западен Балкан со Медитеранот. Од Трст до Солун, оваа област претставува природен поморски и економски фронт на регионот, додека пристаништето Бар и црногорскиот брег можат да играат важна улога во развојот на транспортот, сината економија и енергетските врски.
За да функционира оваа мрежна географија, потребни се силни и функционални институции. Во овој контекст, Парламентот на Црна Гора претставува важен простор за политички дијалог, компромис и артикулација на општествените разлики преку демократски процедури. Улогата на неговиот претседател Андрија Мандиќ може да биде значајна во зајакнувањето на институционалниот дијалог и способноста на Црна Гора да дејствува со јасен и кохерентен институционален став кон своите европски, американски и регионални партнери.
Европската историја познава претседатели на парламенти кои, во време на длабоки политички поделби, се обидувале да го афирмираат парламентот како простор за дијалог, компромис и институционално помирување. Херман Елерс[5], претседател на германскиот Бундестаг од 1950 до 1954 година, придонесе за зајакнување на повоената парламентарна политичка култура и приближување на Бундестагот до граѓаните. Џовани Гронки[6], претседател на Претставничкиот дом на италијанскиот парламент од 1948 до 1955 година, се залагал за поотворен политички дијалог во поделеното италијанско општество. Едуар Херио[7], претседател на Националното собрание на Франција од 1947 до 1954 година, беше еден од важните поборници на парламентарната традиција и институционалниот дијалог во повоениот период.
Дејствијата на Андрија Мандиќ на чело на Парламентот на Црна Гора може да се гледаат во контекст на оваа поширока европска традиција на парламентарен дијалог и институционален компромис. Парламентот, во оваа смисла, треба да биде простор каде што политичките разлики се артикулираат и надминуваат преку дијалог и демократски процедури, а не се продлабочуваат преку конфликт. Зајакнувањето на таквата парламентарна култура може да придонесе за внатрешната кохезија на Црна Гора и нејзиното покохерентно институционално работење кон Европската Унија, Соединетите Американски Држави и регионалните партнери.
Таквиот пристап е важен и за поширокиот Јадранско-јонски простор, во кој стабилните институции и способноста на политичките актери да ги решаваат разликите преку дијалог претставуваат важна основа за соработка, поврзување и долгорочна стабилност.
Заклучок: цивилизациска географија и природата на легитимитетот
Стратешкото прашање на Европа денес повеќе не е само кој ја контролира територијата, туку како да ја претвори територијата во област на соработка, развој и безбедност. Белорусија, Србија, Црна Гора и Босна и Херцеговина, секоја на свој начин, ја покажуваат важноста на коридорите, инфраструктурата, дигиталната поврзаност и институционалната кохезија за обликување на новата европска географија.
Транзицијата од воена кон цивилизациска географија, исто така, го отвора прашањето за политичката легитимност. Долгорочната стабилност не се потпира само на формалните избори, туку и на довербата на граѓаните, квалитетот на институциите и способноста на владата да одговори на потребите на општеството. Затоа, суверенитетот не е само способност на државата да ги заштити своите интереси, туку и да развива институции и политики во согласност со сопствените општествени потреби. Роберт Шуман ја пренесе оваа идеја на европско ниво: европското единство не се создава со бришење на националните особености, туку со конкретни достигнувања што создаваат солидарност.
Слична визија за поширока европска поврзаност беше содржана во идејата за „Заеднички европски дом“ на Михаил Горбачов[8] – Европа во која безбедноста не се гради само преку поделби и блокови, туку и преку дијалог, економска и политичка поврзаност.
Затоа, иднината на Европа е, меѓу другото, прашање на поврзаност. Коридорите, пристаништата, железниците, енергетските меѓусебни врски, дигиталните мрежи и трговијата можат да станат инфраструктури на мирот подеднакво важни како и традиционалните безбедносни механизми. Во оваа рамка, рамката на европскиот коридор Минск-Дунав-Западен Балкан-Јадран може да се гледа како концепт за поврзување на постојните и потенцијалните транспортни, енергетски и дигитални мрежи. Неговиот развој би подразбирал поголема интероперабилност на инфраструктурата, посилен институционален дијалог, економска меѓузависност и флексибилни модели на регионална соработка.
Во таа географска структура, Минск претставува источен континентален јазол, Белград важна балканска копнена раскрсница, а Јадранот медитерански излез. Нивното поврзување не значи бришење на разликите, туку создавање простор во кој разликите повеќе не мора да бидат пречка за соработка.
Токму тука лежи суштината на преминот од блоковска кон цивилизациска географија: географијата престанува да биде само даденост што произведува поделби и станува инфраструктура што ги поврзува луѓето, државите, економиите и цивилизациите.
Европа на иднината нема да биде одредена само од границите што ги разделуваат, туку и од мрежите што ги поврзуваат. Затоа, од блоковска кон цивилизациска географија значи премин од логиката на поделбата кон логиката на поврзувањето – од просторот што се управува кон просторот што го обликуваме заедно.
Меѓународниот институт за блискоисточни и балкански студии (IFIMES) од Љубљана редовно ги следи клучните глобални и регионални процеси, со фокус на трансформацијата на меѓународниот поредок и улогата на стратешките актери. IFIMES делува од 2002 година и е одраз на заедничката реалност и потребата светот да најде заеднички решенија. Заедничките интереси и врските меѓу различните политички групи, нации, религии, светски региони и различни засегнати страни се од суштинско значење. Областа на истражување и работа на Меѓународниот институт IFIMES е Блискиот Исток (Блискиот Исток и Северна Африка) и Балканот (Југоисточна Европа), каде што односите меѓу различните ентитети се дополнително оптоварени со религиозни, етнички, национални и расни основи. Меѓународниот институт IFIMES има посебен советодавен статус при Економскиот и социјален совет ECOSOC/ОН од 2018 година и е исто така издавач на меѓународното научно списание European Perspectives.
