Сè и Ништо како полови на еден систем (3)

Колумна, Национал
проф. д-р Игор Јанев
Понеделник, 3 февруари 2026 година

Со рушењето на основната единица на Волцовскиот систем (и, следствено, на ОТС), со цел да се реши парадоксот на постоењето на (принципиелно променливи) интерактивни атрибути на бесструктурната единица, дијалектичката доктрина, преку принципот на единство на противречностите (кој подразбира бесконечна поделба на елементот на системот), воведува сопствен парадокс: постоењето на самиот (основен) елемент. Процесот на бесконечна поделба очигледно го негира тоа постоење.

Прашањето за постоењето на елементот е очигледно онтолошко прашање. Да се праша како е можно елементот да постои, логички е еквивалентно на прашањето: како е можно да постои „Сè што е“ (Sein) (Хајдегер, 2000). Логичката формулација на тоа фундаментално прашање мора да биде во оперативна форма што ја вклучува негацијата на „Сè што е“, односно: како е можно Сè што е да постои покрај (очекуваната) ништожност?

Ништожноста овде се дефинира како сè што останува кога ќе го тргнеме Сè. Бидејќи постои емпириски доказ дека нешто постои („барем нашите мисли постојат“), потеклото на Сè, како негација на Ништо, може да се разреши ако прашањето се постави во следнава симетрична (или спротивставена) форма: Како е можно Сè да постои во релација со Ништожноста? Бидејќи знаеме дека нешто постои (барем емпириски), за да го решиме ова прашање, треба да испитаме кога таквото прашање за потеклото на Сè (во понатамошниот текст означено како E) во релација со Ништожноста (N) е логички сведливо на апсурд, односно е лошо поставено прашање.

Одговорот се изведува или преку негација на E или преку негација на N. Бидејќи емпириски забележуваме дека нешто (или, за таа цел, Сè) постои, прашањето е како да се негира можноста на другиот пол – Ништожноста.

Одговорот на ова основно прашање може да се изведе со комбинирање на принципите на ОТС со принципите на дијалектичката методологија. Поради логичката еквивалентност на парадоксот на постоењето на Сè и парадоксот на постоењето на елементот, нашите изведби ќе ги ограничиме на разрешување само на вториот парадокс. Сепак, еквивалентноста на двата проблема постојано ќе се има предвид и ќе биде вклучена каде што е соодветно.

Потсетуваме дека логичкиот парадокс на постоењето на елементот произлегува од дијалектичкиот принцип на единство на противречностите што ги поттикнува промените и подразбира процес на бесконечна поделба на елементот.

Во разрешувањето на парадоксот на бесконечната поделба (или „елементаристичкиот парадокс“), ќе ги примениме дијалектичките принципи на негација на негацијата и преминот на квантитет во квалитет. Последниот принцип тврди дека промената на квантитетот создава, на одредено критично ниво, нов квалитет. Ова подразбира дека во секој континуиран процес на промена секогаш постои ненулта количина за секој постоечки квалитет.

Во процесот на бесконечна поделба на елементот, мора да претпоставиме дека квантитетите на двата под-елементи што го сочинуваат елементот конвергираат кон нулта квантитет во бесконечност. Основното прашање станува дали еден или двата под-елементи достигнуваат нулта квантитет. Достигнувањето на нулта квантитет несомнено е критично ниво на промена и мора да биде придружено со создавање нов квалитет. Самата нулта вредност претставува тој нов квалитет.

Од друга страна, дијалектичкиот принцип на единство на противречностите бара секоја промена на квалитетот да биде овозможена преку напнатост на противречности, која во случајот на поделба на елементот ја носат неговите под-елементи. Улогата на спротивставените елементи во поттикнувањето на промената, меѓутоа, никогаш не е апсолутно симетрична; рамнотежа на напнатостите не би произвела промена на квалитетот. Ова подразбира дека во бесконечниот процес на поделба на елементот само еден од под-елементите може да достигне нулта квантитет, односно да премине во нов квалитет.

Забележително е дека во оваа поделба противречноста меѓу под-елементите не исчезнува; таа само се трансформира во пофундаментална противречност меѓу два квалитети: еден со ненулта квантитет (оттука, постоење) и друг со нулта квантитет (односно, непостоење). Двата под-елементи не можат истовремено да достигнат нулта квантитет и затоа што тоа би значело дека предусловната противречност, неопходна за конвергенцијата кон нулта вредност, би престанала да постои.

Ако двата елементи достигнат нулта квантитет, односно ист квалитет, тие стануваат неразликувачки и, според Лајбницовиот принцип (дека ентитети со сите идентични атрибути се еден ист ентитет; види Ray, 2008), тие претставуваат една и иста суштина. Така, асиметричната противречност меѓу под-елементите ја исклучува можноста тие истовремено да достигнат нулта квантитет, дефинирајќи го непостоењето на квантитетот или Ништожноста.

Ако само еден под-елемент достигне нулта квантитет (негација на квантитетот), другиот, со ненулта квантитет, мора да се дефинира како нешто (или, општо, Сè), односно како она што нема нулта вредносен статус. Како што беше споменато, достигнувањето на нулта вредност од еден под-елемент создава нов тип на противречност: еден пол е Ништожноста (N), а другиот е Сè (E).

Од гледна точка на ОТС, E и N, како меѓусебно спротивставени, односно меѓусебно поврзани, формираат систем. Најсуштинската карактеристика на овој систем е внатрешната меѓусебна поврзаност на E и N, без која ниту тие можат да постојат, ниту пак системот што го формираат. Оваа внатрешна поврзаност на E и N го сочинува односот меѓу нив што го прави системот можен. Суштината на овој однос е самата противречност меѓу E и N.

Бидејќи од аспект на ОТС ентитетите E и N се само елементи на системот, следува дека постоењето на релацијата меѓу E и N е предуслов за нивното сопствено постоење (како елементи на системот) и за постоењето на системот во целина. Оттука произлегува дека релацијата е пофундаментален ентитет во системот од самите елементи на системот. Системот {E, N} очигледно е најфундаменталниот систем, а релацијата меѓу E и N може да се нарече фундаментална релација.

Треба да се нагласи дека релацијата има системска природа: таа не може да постои надвор од системот, исто како што системот не може да постои без неа. Фундаменталната природа на релацијата произлегува од фактот дека таа претставува апстрактна форма на интеракција (на пример, противречноста меѓу E и N во претходниот пример), која го дава идентитетот и самото постоење на нејзините полови (интерактивните елементи на системот)⁷.

Иако релацијата (како интеракција) најчесто се замислува како биполарна, во сложени системи таа може да има и посложени, мултиполарни форми. Во рамките на релационистичкиот пристап, парадоксот на постоењето на елементот (поврзан со процесот на бесконечна поделба на елементите) има, како што видовме, природно разрешување: процесот на бесконечна поделба завршува на нивото на фундаменталната релација, кога полот со нулта квантитет и квалитет не може понатаму да се дели (поради Лајбницовиот принцип).

Полот со ненулта квантитет (елементот) го стекнува своето постоење само во системската релација со полот со нулта квантитет (отсуството на елементот). Слично на тоа, прашањето „како е можно Сè (E) што е да постои“ може да се разреши само ако Сè е во системска релација со Ништожноста (N). E и N се само полови на фундаменталната релација што ги создава. Потеклото на E и N е нивната системска релација од која тие се неразделни. Релацијата ги содржи во себе своите полови. Така, претходно формулираното прашање станува бесмислено, односно се сведува на апсурд.

(продолжува)

Национал во повеќе продолженија објавува фељтон од проф. д-р Игор Јанев во врска со неговото истражување околу филозофски поим – мета дијалектика содржано во неговиот труд „Дијалектички метод во објаснувањето на сè – Основните прашања за постоењето на сè“. Професорот Јанев е еден од ретките автори во регионот и пошироко кој се занимава со овој метод на фундаменталниот рационализам и мета-дијалектичка логика.