АНАЛИЗА – Криптовалутите иднина или само уште една дигитална заблуда

Криптовалутите одамна престанаа да бидат само експеримент и се трансформираа во глобален феномен кој го менува начинот на кој размислуваме за пари, слобода и технолошки напредок. Нивниот раст предизвикува возбуда на пазарите, збунетост кај институциите и отвора прашања кои сè уште немаат јасен одговор: дали криптовалутите се финансиската иднина или само привремена заблуда што процвета во ерата на дигиталната еуфорија?

Она што е јасно е дека интересот не запре. Во многу држави, стотици илјади граѓани веќе имале контакт со крипто-активи преку размена, тргување или инвестирање. Овој раст ја открива и суштинската дилема: институциите се обидуваат да фатат чекор со технологијата, додека граѓаните бараат рамнотежа меѓу ризикот и можностите.

Неколку земји во регионот, како Босна и Херцеговина, Србија и Црна Гора, покажуваат дека „делумната регулација“ создава само привид на контрола. Република Српска, на пример, е една од ретките која ја вклучи областа на дигитални активи во законската рамка за хартии од вредност, создавајќи формална основа за регулиран пазар. Сепак, многу европски држави, вклучувајќи и членки на ЕУ, сè уште немаат целосни механизми за справување со експанзијата на крипто-индустријата.

Стручњаците предупредуваат дека регулацијата е претежно реактивна, а не проактивна. Блокчејн-технологијата се движи побрзо од законодавството, а криптовалутите функционираат во вакум меѓу финансиските системи и технолошките иновации. Дел од пазарот е легален, дел е полулегален, а голем дел останува во сива зона.

Од економска перспектива, клучното прашање е дали државите се подготвени да се откажат од монетарниот суверенитет. Одговорот кај повеќето влади е недвосмислено „не“. Криптовалутите можат да постојат паралелно со националните валути, но не и да ги заменат. Причините се двојни: политички и економски.

Прво, државите не сакаат да ја изгубат контролата врз сопствената валута, која е основа на фискалната и монетарната политика. Второ, нестабилноста на криптовалутите ги прави неприменливи како одржлива алтернатива за широка јавност. Волатилноста која е нормална во крипто-светот е неприфатлива за финансиски системи кои мораат да обезбедат стабилност.

Психолошкиот фактор е исто така важен. Луѓето многу потешко ги менуваат навиките отколку технологијата. За голем дел од населението, готовината останува симбол на сигурност и контрола и нешто што криптовалутите сè уште не можат да го заменат, без оглед на технолошките предности.

Сепак, значењето на криптовалутите е неоспорно. Тие се двигател на финтек-иновативноста во последните две децении. Поради нив, многу држави започнаа развој на сопствени дигитални национални валути (CBDC), како Кина, Шведска и Европската централна банка. Блокчејн-технологијата веќе се користи за трансакции, верификација на идентитет, логистика и здравствени системи. Но, државите сакаат дигитализација само под сопствена контрола, а не во рацете на приватни крипто-активи.

Иднината на криптовалутите останува двојна. Дали ќе станат масовно средство за плаќање? Малку веројатно. Дали ќе бидат алатка за ризично инвестирање? Сигурно. Дали ќе бидат технолошка основа за нови финансиски системи? Најверојатно.

Најголемиот предизвик не е технологијата сама по себе, туку создавањето рамнотежа меѓу иновацијата и стабилноста. Додека криптовалутите ги поместуваат границите на можностите, државите и јавноста бараат механизми за безбедност, транспарентност и предвидливост.

Дигиталниот капитал веќе е дел од финансиската иднина, но неговата конечна форма ќе зависи од тоа колку зрело општествата ќе се справат со ризиците што доаѓаат со него.