ТЕЛЕФОНОТ ЗНАЕ ПОВЕЌЕ ЗА ВАС ОТКОЛКУ ШТО МИСЛИТЕ Не мора да ве прислушува за да ги открие вашите тајни – истражување открива загрижувачки податоци!

Замислете дека седите на кафе со пријателите и разговарате за купување нови патики. Неколку часа подоцна го отворате телефонот, а на социјалните мрежи ве пречекува реклама токму за моделот за кој сте разговарале. Првата помисла на многумина е иста: „Телефонот ме прислушува!“

Но, вистината може да биде многу посложена, а за приватноста можеби и повознемирувачка. На технолошките компании не им е неопходно да ги слушаат нашите разговори за да претпостават што сакаме да купиме, каде планираме да патуваме или што нè интересира. Доволни можат да бидат дигиталните траги што секојдневно ги оставаме при користењето на интернетот.

Истражувања на популарни мобилни апликации покажуваат колку широк пристап до податоците можат да побараат дигиталните платформи, отворајќи сериозни прашања за границата меѓу технолошкиот напредок и правото на приватност.

Професорот Дејвид Чофнес, кој се занимава со истражување на приватноста и безбедноста на мобилните апликации, објаснува дека рекламните системи можат да создадат исклучително прецизни проценки за интересите на корисниците. Секое пребарување, посетена интернет-страница, прегледан производ или интеракција со одредена содржина може да придонесе за создавање дигитален профил.

Ако неколку дена разгледувате хотели, проверувате авионски билети и читате за одредена туристичка дестинација, рекламните алгоритми можат да проценат дека планирате патување. Набргу потоа може да почнете да добивате понуди за сместување, туристички аранжмани и авионски билети.

Уште поинтересно е што рекламите понекогаш можат да бидат поврзани со активностите на други членови од домаќинството. Ако вашиот партнер пребарува фрижидери, а двајцата користите иста домашна интернет-врска, рекламните системи во одредени околности можат да ги поврзат уредите со исто домаќинство.

Така, реклама за фрижидер може да се појави и на вашиот телефон, иако лично никогаш не сте пребарувале таков производ. Тоа не докажува дека телефонот го слушал разговорот. Напротив, покажува колку многу информации може да се извлечат од нашето однесување на интернет.

Истражувачкиот тим на Чофнес анализирал илјадници мобилни апликации, но во испитуваните услови не открил докази дека тие тајно ги снимаат разговорите на корисниците за рекламни цели. Ова не претставува гаранција дека секоја апликација е безбедна или дека злоупотреба на микрофонот е невозможна.

Сепак, резултатите покажуваат дека појавувањето реклама поврзана со неодамнешен разговор не е доволен доказ за прислушување. Дел од ваквите совпаѓања се случајни, а дел произлегуваат од сложените системи за следење и анализа на дигиталното однесување. Со други зборови, компаниите понекогаш можат да предвидат што ќе посакате уште пред свесно да започнете да го пребарувате производот.

Колку голем пристап до личните информации можат да побараат апликациите покажува истражувањето на британската потрошувачка организација Which?, спроведено во соработка со компанијата за сајбер-безбедност Hexiosec. Анализирани биле 20 популарни апликации од категориите социјални мрежи, интернет-купување, фитнес и управување со паметни домови.

Меѓу нив биле Facebook, WhatsApp, TikTok, Instagram, Amazon, AliExpress, Strava и други сервиси, кои заедно имаат повеќе од 28 милијарди преземања ширум светот. Особено внимание привлекле бројките за дозволите што ги бараат од корисниците. Според истражувањето:

• Xiaomi Home – 91 дозвола, од кои пет оценети како ризични.

• Samsung SmartThings – 82 дозволи.

• Facebook – 69 дозволи.

• WhatsApp – 66 дозволи.

Овие податоци не значат дека апликациите автоматски ги злоупотребуваат личните информации. Голем дел од дозволите се поврзани со функционалностите што ги нудат. Меѓутоа, истражувањето покажува колку комплексен станал пристапот до податоците и колку е тешко за просечниот корисник да разбере што точно одобрува. Дополнително, 16 од анализираните 20 апликации барале дозвола за прикажување содржини преку други апликации. Иако таквата функционалност може да има легитимна примена, таа бара внимателна процена од безбедносен аспект.

Паметните телефони денес содржат огромно количество лични информации: фотографии, контакти, приватни разговори, банкарски апликации, податоци за локацијата и делови од професионалниот живот. Истовремено, милиони луѓе секојдневно користат бесплатни дигитални услуги без да размислат како компаниите што ги обезбедуваат остваруваат приходи.

За голем број платформи одговорот лежи во дигиталното рекламирање. Колку повеќе информации имаат за интересите и навиките на корисниците, толку попрецизно можат да ги насочуваат рекламните пораки. Од времето што го поминувате гледајќи одредена фотографија, преку производите што ги пребарувате, до страниците што ги посетувате, различни сигнали можат да придонесат за создавање профил на вашите интереси.

Во одредени случаи, комбинирањето податоци може да овозможи и заклучоци за чувствителни аспекти од приватниот живот. Тоа не значи дека сите компании незаконски продаваат лични податоци, но јасно покажува дека информациите за корисничкото однесување имаат голема економска вредност. Се поставува суштинското прашање: дали навистина користиме бесплатна услуга или за неа плаќаме со информации за сопствениот живот?

Еден од најчувствителните податоци до кои можат да пристапат мобилните апликации е географската локација. За апликациите за навигација, пристапот до локацијата е неопходен за правилно функционирање. Но, постојаното следење на движењето може да открие многу повеќе од моменталната местоположба. Од податоците за движењето потенцијално може да се утврди каде живее корисникот, каде работи, колку време поминува на одредени места и какви се неговите секојдневни навики.

Особено голем ризик се појавува кога информации од повеќе апликации и сервиси се поврзуваат во еден профил. Токму затоа експертите советуваат пристапот до локацијата да биде ограничен на периодот кога апликацијата навистина се користи, секогаш кога тоа е можно.

Проблемот со дигиталната приватност не ги засега само корисниците во големите светски економии. И во Македонија сè поголем дел од секојдневниот живот се одвива преку мобилни апликации, електронско банкарство и дигитални јавни услуги. Со тоа расте и количеството лични податоци што го обработуваат приватните компании и државните институции.

Македонија има Закон за заштита на личните податоци, во голема мера усогласен со европските принципи за заштита на приватноста. Сепак, постоењето закон не е доволно само по себе. Неопходни се ефикасен институционален надзор, соодветна техничка заштита, транспарентно работење и јасни правила за пристап до информациите. Прашањето дополнително добива на значење во контекст на ревизорските наоди за слабости во заштитата на податоците во Фондот за пензиското и инвалидското осигурување.

Важно е да се нагласи дека утврдена безбедносна слабост не претставува автоматски доказ за хакерски напад или кражба на лични информации. Сепак, ваквите наоди потсетуваат дека заштитата на податоците мора да биде постојан приоритет, особено во институциите што обработуваат информации за голем број граѓани.

Експертите препорачуваат дополнителна внимателност при користење апликации што бараат пристап до информации кои не се очигледно поврзани со нивната основна функција. На пример, апликација за батериска ламба нема јасна функционална причина да бара пристап до телефонските контакти.

Апликација за временска прогноза може да ја користи локацијата за да прикаже локални временски услови, но во многу случаи доволно е корисникот рачно да го внесе градот. Кај бесплатните мобилни игри, пак, треба да се обрне внимание на рекламните механизми и можностите за собирање податоци за персонализирано рекламирање. Ниту една од овие категории не е автоматски небезбедна, но корисниците треба да проценат дали дозволите што ги бара одредена апликација се оправдани.

Заштитата на приватноста започнува со неколку едноставни чекори. На телефоните со Android и iPhone, корисниците можат преку поставките за приватност да проверат кои апликации имаат пристап до микрофонот, камерата, контактите и локацијата. Препорачливо е непотребните дозволи да се исклучат, а апликациите што повеќе не се користат да се избришат.

Особено важно е да се внимава при инсталирање нови апликации и автоматско прифаќање на сите барања за пристап. Редовното ажурирање на оперативниот систем и апликациите, како и преземањето софтвер од доверливи извори, дополнително ја намалуваат изложеноста на одредени безбедносни ризици. Сепак, одговорноста за приватноста не смее да биде префрлена исклучиво врз корисниците. Компаниите треба да собираат само податоци што се неопходни за конкретната услуга, јасно да објаснат како ги користат и да обезбедат соодветна заштита.

Стравот дека мобилниот телефон тајно ги слуша разговорите е разбирлив, особено кога рекламите изгледаат како неверојатно точни предвидувања на нашите желби. Но, истражувањата укажуваат на еден поширок проблем: огромното количество информации што секојдневно го оставаме во дигиталниот простор. Компаниите можат да ги анализираат нашите интереси, навики и потрошувачки одлуки преку механизми што за голем дел од корисниците остануваат речиси невидливи.

Во вакви услови, приватноста повеќе не е само техничко прашање. Таа станува прашање на потрошувачките права, економската моќ на технолошките компании и способноста на државните институции да ги заштитат граѓаните. Затоа, следниот пат кога ќе разговарате за некој производ и веднаш потоа ќе видите реклама за него, можеби поважното прашање не е дали телефонот ве слушал, туку колку информации веќе сте му дозволиле да открие за вас.