Србија по вториот мандат на Александар Вучиќ: помеѓу политичкиот континуитет и новата институционална фаза

Анализа, Национал
Меѓународен институт за Блискоисточни и Балкански студии
Среда, 14 октомври 2026 година

Претседателот на Република Србија, Александар Вучиќ, го заврши својот претседателски мандат со поднесување на оставка на 27 септември 2026 година, со што го заврши својот втор и последен претседателски мандат. Вториот претседателски мандат започна со положување заклетва на 31 мај 2022 година, по победата на претседателските избори. Уставната рамка на Србија ја ограничува можноста за избор на исто лице на функцијата претседател на Републиката за максимум два мандата.

Сепак, крајот на вториот претседателски мандат не мора да значи повлекување на Александар Вучиќ од политичкиот живот на Србија. Напротив, неговата одлука да го заврши мандатот со поднесување оставка пред редовниот истек го отвори прашањето за нова распределба на политичките функции и евентуално продолжување на неговото политичко ангажирање преку различна институционална позиција. Вучиќ ја објави својата кандидатура за премиер на претстојните парламентарни избори, додека неговото назначување за премиер ќе зависи од резултатите од изборите и формирањето на ново парламентарно мнозинство. Вонредните парламентарни избори се закажани за 25 октомври 2026 година.

Централната политичка улога на Александар Вучиќ повеќе од една деценија

Крајот на вториот претседателски мандат означува и крај на фазата во која Александар Вучиќ беше централна политичка фигура на Србија, прво како премиер, а потоа и како претседател на Републиката. Неговото политичко влијание во тој период беше пошироко од формалната рамка на уставните овластувања на претседателот на Републиката.

На крајот од својот мандат, Вучиќ го презентираше својот биланс на состојба преку инфраструктурни проекти, економски развој, зачувување на мирот и стабилноста, меѓународната позиција на Србија и способноста за одржување односи со различни глобални актери. Во своето последно обраќање како претседател на државата, тој ги издвои изградбата и реконструкцијата на патиштата и железничката инфраструктура, ЕКСПО 2027 и проектот „Белград на вода“.

Таквиот баланс е важен дел од разбирањето на неговата политика и наследство. Во исто време, политичката проценка на еден мандат не може да се базира само на инфраструктурни и економски индикатори. Во своите извештаи, Европската комисија посочи на потребата од понатамошно подобрување на владеењето на правото, изборната рамка, медиумскиот плурализам, независноста на институциите и борбата против корупцијата. Во проценката на условите за поддршка на Србија од 2026 година, Европската комисија изјави дека политичкиот притисок врз судството и обвинителството сè уште претставува сериозен предизвик, додека политичкото и економското влијание врз медиумите останува причина за загриженост. Комисијата, исто така, посочи на потребата да се продолжи со работа на спроведувањето на препораките на ОБСЕ/ОДИХР, при што слични предизвици со различен интензитет можат да се препознаат и во другите земји од Западен Балкан.

Затоа, вистинската политичка рамнотежа на ерата на Вучиќ ќе зависи не само од она што е изградено, туку и од институционалното наследство што останува по завршувањето на оваа политичка фаза.

Протестите како пресвртница

Еден од клучните предизвици на крајот од вториот мандат на Вучиќ се повеќемесечните студентски и граѓански протести што следеа по трагедијата на железничката станица во Нови Сад во ноември 2024 година.

Протестите покренаа прашања за институционална одговорност, корупција, управување со јавни проекти, слобода на медиумите и функционирање на државните институции. Европските институции забележаа зголемена политичка поларизација и интензивирање на мобилизацијата на граѓаните по ноември 2024 година, како и загриженост поради обидите за делегитимирање на организаторите на протестите и граѓанското општество.

Вучиќ, од друга страна, ги толкува протестите и нивните политички последици различно. Во својот последен претседателски говор, тој тврдеше дека имало обиди за надворешно влијание врз внатрешните настани и дека невоведувањето санкции против Русија е една од причините за она што тој го нарече „шарена револуција“. Овие тврдења го претставуваат неговото политичко толкување и треба да се разликуваат од различните толкувања, особено од неговите политички противници.

Ставот кон протестите стана еден од клучните индикатори за длабочината на политичката поларизација во Србија. За дел од општеството, протестите претставуваат барање за поголема институционална одговорност и демократски промени, додека владата и нејзините поддржувачи ги перцепираат како фактор на потенцијална дестабилизација, со тврдења за можно странско влијание, кое е присутно во јавниот и политичкиот простор на Србија.

Надворешна политика: помеѓу Брисел, Москва, Пекинг и Вашингтон

Една од најважните карактеристики на политиката на Вучиќ беше обидот да одржува односи со различни центри на глобална моќ.

Србија ја одржа својата стратешка определба за членство во Европската Унија, во исто време не воведувајќи санкции врз Русија и продолжувајќи да развива политички и економски односи со Кина. На крајот од својот претседателски мандат, Вучиќ особено ја нагласи способноста на Србија да одржува комуникација со руското и украинското раководство, како и односите со Кина, земјите-членки на Движењето на неврзаните, арапските држави и Израел.

Таквата политика, која можеме да ја опишеме како стратешка редундантност – одржување на неколку паралелни политички, економски и дипломатски канали – му обезбеди на Белград релативно широк дипломатски и маневрирачки простор, но во исто време ги зголеми очекувањата и притисоците на разни меѓународни партнери.

Во јуни 2026 година, претседателот на Европскиот совет, Антонио Коста, јасно ги наведе трите приоритети во односите меѓу ЕУ и Србија: добрососедски односи и регионална соработка, усогласување со заедничката надворешна и безбедносна политика на ЕУ и спроведување на реформите неопходни за напредок во процесот на пристапување. Особено беа издвоени владеењето на правото, слободата на медиумите и реформата на изборната рамка.

Во исто време, Србија останува важен фактор во регионалната безбедност и стабилност. Затоа, дури и по заминувањето на Вучиќ од претседателската функција, меѓународните актери ќе мора да се грижат промената на политичката функција да не се претвори во институционална нестабилност. Со оглед на централната позиција на Србија во регионалните политички и безбедносни односи, евентуалната дестабилизација на земјата би можела да има пошироки последици за стабилноста и предвидливоста на Западен Балкан.

Косово останува клучна точка на притисок

Прашањето за Косово останува едно од најважните прашања на надворешната и безбедносната политика на Србија. Во последниот претседателски мандат, Вучиќ ја продолжи политиката на балансирање помеѓу меѓународните притисоци, дијалогот со Приштина и внатрешните очекувања на јавноста.

На крајот од својот мандат, тој повторно зборуваше за апсењата на Србите во Косово, а воедно го бранеше пристапот според Бриселскиот договор од 2013 година.

За идната политика на Србија, клучното прашање нема да биде само кој формално ќе ја извршува претседателската функција, туку и дали новиот политички аранжман ќе овозможи продолжување на дијалогот меѓу Белград и Приштина и спроведување на обврските преземени во рамките на европскиот процес.

Во јуни 2026 година, Европската Унија повтори дека дијалогот меѓу Белград и Приштина и целосното спроведување на Охридскиот договор се од клучно значење за регионалната безбедност и европскиот пат на Србија.

Дали владеењето на Вучиќ завршува или се менува неговата форма?

Ова е најважното прашање на крајот од вториот претседателски мандат. Формално, Вучиќ повеќе не може да биде реизбран за претседател на Републиката, бидејќи Уставот на Србија го ограничува бројот на претседателски избори на два. Политички, сепак, ситуацијата е поинаква.

Доколку Вучиќ ја преземе извршната функција премиер по претседателствувањето, тоа би претставувало значајна промена во институционалната рамка, но не мора да значи и раскинување со сегашниот центар на политичко донесување одлуки. Таквата можна транзиција претставува еден од клучните елементи на сегашната политичка транзиција, бидејќи промената на државната функција би можела да биде придружена со континуитет на политичко влијание. Вучиќ е сè уште централен и најпрепознатлив политички актер во Србија, што е потврдено со неговата најавена кандидатура за премиер на претстојните парламентарни избори.

Затоа претстојните вонредни парламентарни избори имаат дополнителна политичка и институционална тежина. Тие не само што ќе претставуваат избор помеѓу различни политички листи, туку и тест за способноста на Србија да обликува нова политичка конфигурација преку институциите по завршувањето на претседателскиот мандат на Вучиќ и, според претходните најави, неговото можно преминување на позицијата премиер.

Србија влегува во период на институционална ревизија

Србија, според тоа, се соочува со најмалку четири меѓусебно поврзани прашања:

Прво, дали промената на претседателската функција ќе доведе до вистинско институционално раздвојување помеѓу државните институции и партиската политика.

Второ, дали изборниот процес ќе овозможи доволна доверба кај различните политички и општествени актери.

Трето, дали Србија ќе го продолжи својот европски пат, а истовремено ќе ги зачува односите со Русија и Кина, или меѓународните околности ќе бараат појасно стратешко позиционирање.

Четврто, по неколку месеци општествена мобилизација, дали ќе се отвори простор за институционален дијалог меѓу властите, студентите, опозицијата и граѓанското општество.

Во септември 2026 година, Европската Унија продолжи да ја третира Србија како кандидат во рамките на годишниот дијалог за владеењето на правото, каде што фокусот е на судството, борбата против корупцијата, слободата и плурализмот на медиумите и институционалните контроли и рамнотежа. Наодите на Европската комисија треба да се гледаат во поширокиот контекст на процесот на европска интеграција на Србија, вклучувајќи го и фактот дека отворањето на поглавјето 23 од преговорите не е постигнато повеќе од четири години, а одговорноста за таквата ситуација не може да се припише само на Србија.

Наследството на Вучиќ нема да биде недвосмислено

Александар Вучиќ го завршува својот втор претседателски мандат со резултат обележан со значајни политички резултати, но и со длабока социјална поларизација. Неговите поддржувачи ја посочуваат економската и инфраструктурната модернизација, зачувувањето на политичката стабилност и зајакнувањето на меѓународната позиција на Србија, вклучително и започнувањето стратешки дијалог со САД, како клучни резултати. Во своето последно обраќање, Вучиќ особено го нагласи развојот на инфраструктурата, економијата, односите со големите сили и зачувувањето на мирот.

Критичарите на неговата влада, вклучувајќи дел од граѓанското општество, опозицијата и меѓународните организации, ги нагласуваат проблемите поврзани со квалитетот на институциите, медиумскиот плурализам, изборната рамка, корупцијата и политичкиот притисок врз институциите. Европската комисија експлицитно ги идентификуваше некои од овие прашања во своите проценки.

Поради оваа причина, конечната оценка на политичката фаза на Вучиќ ќе бара временска дистанца и ќе биде предмет на долгорочни социјални и историографски анализи, бидејќи се одвиваше во сложени и променливи внатрешни, регионални и меѓународни околности.

Србија по 2026 година

Крајот на вториот претседателски мандат означува крај на институционалната фаза во која Александар Вучиќ играше централна улога во политичкиот систем на Србија, но не мора да значи и крај на неговата политичка вклученост и влијание. Клучното прашање на следната фаза ќе биде дали Србија, по повеќе од една деценија силна концентрација на политичко влијание околу еден центар, ќе успее да изгради посилни и поавтономни институции кои ќе имаат поголема улога и тежина од поединецот. Во тој процес, Александар Вучиќ сè уште би можел да игра значајна политичка улога.

Во исто време, Србија се стреми да одржи важна улога во европските, регионалните и глобалните односи. Сепак, нејзината долгорочна стабилност нема да зависи само од односите со Вашингтон, Брисел, Москва и Пекинг, туку пред сè од квалитетот на домашните институции, довербата на граѓаните во изборниот процес, владеењето на правото и способноста на политичките и општествените актери да ги решаваат разликите преку институциите, а не преку трајна конфронтација.

Затоа, Србија се соочува со нова политичка фаза. Нејзиниот клучен предизвик нема да биде само промената на носителот на претседателската функција, туку и прашањето дали политичкиот систем ќе продолжи да биде организиран околу еден доминантен политички центар или институциите ќе станат посилни и поавтономни.

Претстојниот изборен циклус, односот со студентското движење и граѓанското општество, реформата на институциите, европскиот процес, дијалогот меѓу Белград и Приштина и односите со големите сили ќе бидат меѓу клучните фактори што ќе ја обликуваат следната фаза од развојот на Србија.

Меѓународниот институт ИФИМЕС смета дека е клучно да се обезбеди мирно и демократско воспоставување на новата Влада на Република Србија по вонредните парламентарни избори, со целосно почитување на резултатите од изборите и уставните институции, без оглед на тоа кој ќе ги извршува највисоките државни функции во новата политичка фаза.

Меѓународниот институт за блискоисточни и балкански студии (IFIMES) од Љубљана редовно ги следи клучните глобални и регионални процеси, со фокус на трансформацијата на меѓународниот поредок и улогата на стратешките актери. IFIMES делува од 2002 година и е одраз на заедничката реалност и потребата светот да најде заеднички решенија. Заедничките интереси и врските меѓу различните политички групи, нации, религии, светски региони и различни засегнати страни се од суштинско значење. Областа на истражување и работа на Меѓународниот институт IFIMES е Блискиот Исток (Блискиот Исток и Северна Африка) и Балканот (Југоисточна Европа), каде што односите меѓу различните ентитети се дополнително оптоварени со религиозни, етнички, национални и расни основи. Меѓународниот институт IFIMES има посебен советодавен статус при Економскиот и социјален совет ECOSOC/ОН од 2018 година и е исто така издавач на меѓународното научно списание European Perspectives.

Од блоковска до цивилизациска географија: Европа помеѓу Минск, Белград и Јадранот